ਓਣਮ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ

ਓਣਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਥਾ, ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਤੋਂ ਤੇਈਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਹੈ, ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਹਾਬਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੰਨੀ ਨਿਆਂਪੂਰਨਤਾ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਾ ਕੋਈ ਗਰੀਬੀ ਸੀ, ਨਾ ਝੂਠ, ਨਾ ਅਪਰਾਧ, ਅਤੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਜਨਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਪਰ ਮਹਾਬਲੀ ਦੀ ਇਹੀ ਸਫਲਤਾ ਇੱਕ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਹਰਮਨਪਿਆਰਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੱਧਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤੇ ਡਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇਹ ਅਸੁਰ ਰਾਜਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਣ, ਉਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਂਤ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹਨ।

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਉਹ ਵਾਮਨ, ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੌਣੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਬਲੀ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਾਮਨ ਨੇ ਜੋ ਮੰਗਿਆ ਉਹ ਲਗਭਗ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਜਾਪਦਾ ਸੀ: ਆਪਣੇ ਹੀ ਛੋਟੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਗਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ।

ਮਹਾਬਲੀ ਦੇ ਗੁਰੂ, ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਇਸ ਭੇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਨਾ ਦੇਣ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਮਹਾਬਲੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਿਮਾਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਵਚਨ ਤੋੜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਛਲ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਉਦਾਰਤਾ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਢਹਿਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ ਮੰਗ ਮੰਨ ਲਈ, ਵਚਨ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਮਨ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਜਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਉਸ ਜਲ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਗੁਆ ਬੈਠੇ।

ਵਚਨ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਵਾਮਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ-ਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕਦਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਢੱਕ ਲਈ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚਾ ਸੁਰਗ। ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਕਿ ਕੀ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਵਚਨ ਕਾਰਨ ਨਿਰਾਦਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਕਦਮ ਲਈ ਧਰਤੀ ਵਜੋਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਇਸ ਪਰਮ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਦ੍ਰਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਮਹਾਬਲੀ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਬਹਾਲੀ ਸੀ।

ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੀ ਧਰਮਪਰਾਇਣਤਾ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਰ ਦਿੱਤਾ: ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਨੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਦਿਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਰਲ ਓਣਮ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਰੂਵੋਣਮ, ਮਹਾਬਲੀ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਦਿਨ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਲਿਆਲਮ ਮਹੀਨੇ ਚਿੰਗਮ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਪੂਕਲਮ ਨਾਮਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗਲੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਬੂਹੇ ’ਤੇ ਵਿਛਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਓਣਸਦਯਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੇਲੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ’ਤੇ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਰਜਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਕਵਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈਚਾਰੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੌੜਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਲਮ ਕਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਲਿਕਲੀ ਨਾਮਕ ਬਾਘ-ਨਾਚ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਓਣਮ ਕੈਕੋਟੀਕਲੀ ਨਾਚ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਜਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਮਹਾਬਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕੇਰਲ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਇਹ ਓਣਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵਚਨ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।

ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਹਰਾਏ ਗਏ ਖਲਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਕਥਾ ਆਪ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਾਪ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਣ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਕਾਰਨ ਬੱਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਹਿਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈਣ ਆਇਆ ਸੀ। ਕਥਾ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਨੂੰ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਬਚਦੀ ਹੈ; ਮਹਾਬਲੀ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਭੇਸ ਵਿੱਚ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ ਕਦਮ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।