पौर्णिमा आणि अमावस्या

हिंदू कालगणनेतील चांद्र महिना सुमारे साडेएकोणतीस दिवसांचा असून तो दोन पक्षांत विभागला जातो. शुक्ल पक्ष हा वाढता अर्धभाग आहे, ज्यात चंद्र रात्रोरात्र अधिकाधिक पूर्ण होत जातो, आणि कृष्ण पक्ष हा घटता अर्धभाग आहे, ज्यात तो सातत्याने क्षीण होत जातो. पौर्णिमा, म्हणजे पूर्ण चंद्र, शुक्ल पक्षाच्या शेवटी येते. अमावस्या, म्हणजे नवचंद्र, कृष्ण पक्षाच्या शेवटी येते. एकत्रितपणे त्या महिन्याला दोन परम बिंदू देतात, एक पूर्णपणे प्रकाशाकडे वळलेला आणि दुसरा पूर्णपणे अंधाराकडे आत वळलेला.

पौर्णिमा हे नाव पूर्णता या शब्दावरून आले आहे, आणि हिंदू भक्तीजीवनात ती तेजस्वी स्पष्टता, समृद्धी आणि बाह्य आनंदाचा दिवस मानली जाते. अनेक घरे दिवसभर उपवास करतात, जिथे शक्य असेल तिथे पवित्र नदीत स्नान करतात, आणि संध्याकाळी उगवणाऱ्या पूर्ण चंद्राला जलाने अर्घ्य अर्पण करतात. सत्यनारायण पूजा, म्हणजे स्कंद पुराणाच्या रेवाखंडाच्या पहिल्या अध्यायात सांगितलेल्या विष्णूच्या पूजेचा विधी, पारंपरिकरीत्या पौर्णिमेला केला जातो. जे ती भक्तिभावाने पूर्ण करतात त्यांना समृद्धी आणि प्रामाणिक इच्छांची पूर्तता लाभते असे मानले जाते.

पौर्णिमेला केलेले ध्यान अनेक साधक विशेष खोल असल्याचे वर्णन करतात, मनाचा स्वतःचा नैसर्गिक स्वच्छपणा डोक्यावरील चंद्राच्या पूर्णत्वाचे प्रतिबिंब असल्याचे मानले जाते. बुद्ध पौर्णिमा, गुरु पौर्णिमा आणि शरद पौर्णिमा यांसारखे पौर्णिमेशी संलग्न उत्सव सातत्याने आपली भक्तिमय ऊर्जा बाहेरच्या दिशेने वळवतात, शिक्षकांकडे, सामुदायिक मेळाव्यांकडे आणि सामायिक उत्सवाकडे, एकांतात माघार घेण्याऐवजी.

अमावस्या हे नाव अम, म्हणजे एकत्र, आणि वस्, म्हणजे वास करणे, यांवरून घेतले आहे. हे नाव तो क्षण वर्णन करते जेव्हा सूर्य आणि चंद्र आकाशात इतके जवळ येतात की चंद्राचा प्रकाशित चेहरा पूर्णपणे पृथ्वीपासून दूर वळतो आणि दृष्टीआड होतो. पौर्णिमा बाहेर वळते तसे अमावस्या आत वळते; हिंदू घरांमध्ये ती स्थिरता, शांत आत्मपरीक्षण आणि चांद्र चक्र पुन्हा वाढू लागण्यापूर्वी जाणीवपूर्वक हेतू पुन्हा ठरवण्याचा काळ मानली जाते.

अमावस्या तर्पणाशी सर्वाधिक जोडलेली आहे, म्हणजे पूर्वजांच्या स्मरणार्थ केले जाणारे पाणी आणि तिळाचे विधिपूर्वक अर्पण. गरुड पुराण आपल्या दिवंगतांच्या योग्य सन्मानाच्या शिकवणीचा भाग म्हणून या आचरणाचे तपशीलवार वर्णन करते. अनेक कुटुंबे या दिवशी गायी, कावळे आणि कुत्रे यांनाही अन्न देतात, हे प्राणी पारंपरिकरीत्या मध्यस्थ मानले जातात जे आता थेट ग्रहण करू शकत नाहीत अशा पूर्वजांपर्यंत पोषण आणि पुण्य पोहोचवू शकतात. ते दान, म्हणजे दानधर्म, हाही करतात, जिवंतांना पूर्वजांच्या नावाने केलेले स्मरणाचे आणखी एक कृत्य म्हणून.

अमावस्येच्या संध्याकाळी तिळाच्या तेलात लावलेले दिवे अंधारावर मात करण्यासाठी इतके नसतात, तर परंपरा ज्या रात्रीला केवळ रिकामी नव्हे तर आवश्यक मानते तिला आदराने चिन्हांकित करण्यासाठी असतात. पौर्णिमेची रात्र उत्सवाला आमंत्रण देते, कारण उजेडात साजरे करण्यासारखा भरपूर चंद्रप्रकाश असतो. याउलट अमावस्येच्या रात्रीकडे जुने भावनिक ओझे सोडण्याचा आणि नम्रता जोपासण्याचा प्रसंग म्हणून पाहिले जाते, असे काम जे अनेक साधकांना नेमके यासाठीच सोपे वाटते, कारण त्यांच्या लक्षासाठी स्पर्धा करणारी कोणतीही बाह्य तेजस्विता नसते.

दोन्ही दिवशी उपवास पाळला जातो, परंतु पाळणाऱ्याकडून अपेक्षित अंतर्गत भूमिका त्यांच्यात स्पष्टपणे वेगळी असते. पौर्णिमेचा उपवास सामान्यतः आनंदी अपेक्षेच्या भावनेने केला जातो, संध्याकाळच्या अर्घ्य आणि पूजेकडे वाटचाल करत. याउलट अमावस्येचा उपवास अधिक अंतर्मुख, चिंतनशील सुरात, पूर्वजांकडे आणि आंतरिक हिशोबाकडे, कोणत्याही बाह्य उत्सवाकडे नव्हे, वळलेला असतो. या अर्थाने चांद्र चक्र साधकांकडून दोन्ही भूमिका एकापाठोपाठ आचरण्याची अपेक्षा करते, बाह्य आनंद आणि अंतर्गत स्थिरता, एकाला संपूर्ण भक्तिजीवन मानण्याऐवजी.

केवळ पौर्णिमेभोवती उभारलेली दिनदर्शिका भक्तिजीवनाला कायमचे उत्सव, कृतज्ञता आणि बाह्य अभिव्यक्तीकडे झुकवून ठेवेल, नुकसान, मृत्यू आणि जे पुनर्प्राप्तीच्या पलीकडे निघून गेले आहे त्यांचा हिशोब करण्याच्या शांत कामाला संतुलित करण्यासाठी काहीही न ठेवता. केवळ अमावस्येभोवती उभारलेली दिनदर्शिका तितकीच दुसऱ्या दिशेने झुकेल, सामायिक आनंदासाठी कोणताही संबंधित प्रसंग न देता माघार घेण्याकडे. एकाच पक्षरचनेच्या विरुद्ध टोकांवर दोन्ही ठेवून, चांद्र दिनदर्शिका ना तेजाला ना अंधाराला अस्तित्वाचे खोल सत्य मानते. त्याऐवजी ती शिकवते की भक्ताने दोन्हींमध्ये त्यांच्या योग्य काळात वास करायला शिकावे, कारण ज्या क्षणी साधक त्यांतून जात असेल त्या क्षणी कोणता अधिक नैसर्गिक वाटतो याची पर्वा न करता प्रत्येक महिना पुन्हा दुसरा आणेलच.