पंचामृत

पंचामृत, शब्दशः पाच अमृते, हे गायीचे दूध, दही, तूप, मध आणि कच्ची साखर किंवा गूळ यांचे पवित्र मिश्रण आहे. पूजेपूर्वी ताजे तयार करून ते देवतेच्या मूर्तीवर अभिषेकाचा भाग म्हणून ओतले जाते; अभिषेक हे बहुतेक औपचारिक हिंदू मंदिर आणि घरगुती पूजेचे केंद्रस्थान असलेले विधीस्नान आहे. वैदिक स्तोत्रांच्या पठणासह या पाच पदार्थांनी पवित्र मूर्तीला स्नान घालण्याची प्रथा हिंदू उपासनेतील सर्वात जुन्या अखंड विधी-रूपांपैकी एक आहे, जी प्राचीन धार्मिक ग्रंथांत वर्णिलेल्या क्रमानेच आजही साधारणपणे केली जाते.

रुद्राभिषेकात, जो शिवाला अर्पण केला जाणारा अभिषेक आहे, पुरोहित श्री रुद्रम् पठण करत असताना पंचामृत ओतले जाते. हे स्तोत्र यजुर्वेदाच्या तैत्तिरीय संहितेत (४.५) आढळते, त्यातील नमकम् विभागात रुद्राला त्याच्या अनेक नावांनी आणि रूपांनी आवाहन केले आहे. दूध, दही, तूप, मध आणि गूळ यांच्या प्रत्येक चमच्याचे वेळापत्रक या पठणातील विशिष्ट श्लोकांशी जुळवलेले असते. शारीरिक ओतणे आणि गायलेले आवाहन हे दोन वेगळ्या क्रियांनी शेजारीशेजारी केलेले कृत्य न राहता भक्तीच्या एकाच, अखंड कृतीप्रमाणे एकत्र चालतात.

मिश्रणाचा सर्वात मोठा भाग दूध असतो; पारंपरिकरीत्या प्रत्येक इतर घटकाच्या प्रमाणात दुधाचे पाच भाग घेतले जातात. ते शुद्ध हेतू आणि निष्कलंक, अविभाजित चारित्र्य दर्शवते, तीच गुणवत्ता जी भक्त उपासनेत आणू इच्छितो. एकदा मिसळल्यावर इतर चार घटक आपल्यात वाहून नेत असल्याने, दूध संपूर्ण नैवेद्याचा पाया मानले जाते, ज्यावर सर्व काही उभे आहे. त्याचप्रमाणे, खरा अर्थ धारण करण्यासाठी कोणत्याही धार्मिक आचरणाचा पाया प्रामाणिक हेतूच असावा लागतो, असे मानले जाते.

दही, दुधाच्या स्वतःच्या कालांतराने झालेल्या रूपांतरातून तयार होते, आणि ते संस्कारित संयम म्हणून वाचले जाते: अखंड साधनेतूनच भक्ताला लाभणारा मऊपणा आणि जुळवून घेण्याची क्षमता, अचानक प्रयत्नातून नव्हे. तूप, काळजीपूर्वक तापवून दुधापासून शुद्ध केलेले, खोल पोषण, मानसिक स्पष्टता आणि शांत सामर्थ्य दर्शवते. मध सत्यवचनाची गोडी आणि कटुतेपासून मुक्त मनातून येणारी बरे करणारी जीवनशक्ती दर्शवतो. शेवटचा घटक साखर किंवा गूळ आनंद, म्हणजे परम आध्यात्मिक आनंद, दर्शवतो ज्याच्याकडे संपूर्ण नैवेद्य अंततः निर्देशित केला जातो.

अभिषेकादरम्यान देवतेच्या मूर्तीवरून वाहणारे मिश्रण वाया जात नाही. ते गोळा केले जाते, पवित्र मूर्तीच्या स्पर्शाने पुन्हा आशीर्वादित होते आणि भक्तांना चरणामृत, शब्दशः चरणांचे अमृत, म्हणून वाटले जाते; विधीच्या शेवटी ते प्रसाद म्हणून सेवन केले जाते. अशा रीतीने एकाच विधीत पंचामृत दुहेरी कार्य पार पाडते. ते भक्तीने ओतलेले नैवेद्य असते, आणि तेच नैवेद्य रूपांतरित होऊन परत मिळते, जे प्रत्येक पिणाऱ्या भक्ताच्या शरीरात घरी नेले जाणारे मूर्त आशीर्वाद ठरते.

पाच हा क्रमांक हिंदू विधीप्रतीकवादात वारंवार येतो, वेदांती विचारात वर्णिलेल्या पाच महाभूतांचे, पाच ज्ञानेंद्रियांचे आणि आत्म्याच्या पाच कोशांचे प्रतिध्वनी देत. पंचामृताचे पाच घटक पारंपरिकरीत्या देहधारी जीवनाच्या संपूर्णतेचे दैवाला परत केलेले संक्षिप्त अर्पण म्हणून वाचले जातात. फुले किंवा धूप, जे अर्पण केले जाऊन बाजूला ठेवले जातात, त्याउलट पंचामृत हे एकाच वेळी अर्पण आणि अन्न असल्याने वेगळे आहे; ते केवळ सादर करण्यासाठी नव्हे तर खाण्यासाठी आहे. यामुळेच भक्तांमध्ये प्रसाद म्हणून त्याच्या वाटपाला इतके महत्त्व आहे.

प्राचीन विधी-उगम असूनही, पंचामृत आजही समकालीन हिंदू आचरणात सर्वाधिक सामान्यपणे तयार होणाऱ्या विधी-द्रव्यांपैकी एक आहे. ते लहानशा घरगुती देवघरासमोर, भव्य मंदिरातील अभिषेकात वापरले जाणारे तेच पाच घटक वापरून, घरांमध्ये ताजे बनवले जाते. सर्वात साध्या स्वयंपाकघरातील तयारी आणि सर्वात विस्तृत मंदिरातील समारंभ यांच्यातील हे सातत्य स्वतः नैवेद्याच्या महत्त्वाचा भाग आहे. तेच पाच अमृत, त्याच प्रमाणात, एखाद्या मंदिराच्या मध्यवर्ती देवतेवर ओतले जावोत किंवा साध्या घरातील शेल्फवरील लहानशा मूर्तीवर, ते एकच हेतू वाहतात.

मंदिर समारंभाच्या शेवटी उपस्थित प्रत्येक उपासकाला, स्थान कोणतेही असो, पंचामृत आणि त्यापासून बनलेले चरणामृत सामान्यतः अर्पण केले जाते. एकच चमचा पुरोहिताकडून भक्ताकडे, रांगेत कोण कुठे उभा आहे याचा विचार न करता, फिरतो. ही लहानशी, पुनरावृत्त होणारी कृती स्वतःची शांत शिकवण बाळगते. सर्वात भव्य पवित्र मूर्तीवर ओतलेली तीच पाच अमृते, सोने, दगड किंवा चांदीला प्रथम स्पर्श केल्यामुळे कमी न होता, आणि भांडे रिकामे होण्यापूर्वी किती हातांनी ते स्वीकारले याने पुन्हा कमी न होता, एकसारखा आशीर्वाद म्हणून सामान्य हातांपर्यंत परत येतात.