आरती

आरती हा शब्द एकतर आ (कडे, दिशेने) आणि रति (परम भक्ती) यांच्या संयोगातून, किंवा आरात्रिका (अंधाराचा नाश करणारी) यापासून आला आहे. दोन्ही व्युत्पत्ती एकाच कृतीकडे निर्देश करतात: भक्तिभावाने दैवाच्या दिशेने फिरणारी दीप-अर्पणाची ज्योत, जी उपासक आणि पूज्य रूप यांच्यामध्ये उभा असलेला कोणताही अंधार दूर करते.

पूजेदरम्यान भक्त क्रमाने देवतेच्या वेगवेगळ्या अंगांवर लक्ष केंद्रित करतो: चरण, अलंकार, मुख; प्रत्येकाला आपली अर्पणाची वेळ मिळते. पूजेच्या शेवटी आरतीची ज्योत एकाच सलग हालचालीत ईश्वराच्या संपूर्ण रूपाला मस्तकापासून पायापर्यंत प्रकाशित करते. ईश्वर हाच विश्वातील सर्व प्रकाशाचा स्रोत आहे, आणि पूजेत वेगवेगळ्या अंगांकडे दिलेले लक्ष मुळात कधीच वेगळे नव्हते, याची आठवण यातून उपासकाला होते.

आगम, म्हणजे मंदिर-उपासनेचे नियमन करणारे विधिग्रंथ, यांनी विहित केलेल्या निश्चित क्रमानुसार दीप देवतेसमोर फिरवला जातो; कोणत्या देवतेसाठी किंवा कोणत्या घरात आरती केली जाते याची पर्वा न करता हा क्रम प्रत्येक आरतीत पुनरावृत्त होतो. चरणकमळांभोवती चार प्रदक्षिणा दिल्या जातात, आपली कर्मे व अहंकार त्या आधाराला समर्पित करण्यासाठी. नाभी-केंद्राभोवती दोन प्रदक्षिणा होतात, वासना व भावना त्यांच्या मूळ उगमस्थानी शुद्ध करण्यासाठी. मुखाभोवती एक प्रदक्षिणा होते, दैवी दर्शन व ज्ञानाची याचना करण्यासाठी. शेवटी सात प्रदक्षिणा संपूर्ण रूपाभोवती फिरतात, ज्या विश्वाचे अधिष्ठान म्हणून समजल्या जाणाऱ्या देवतेच्या देहाला पवित्र करतात.

चरणांभोवती चार, नाभीभोवती दोन, मुखाभोवती एक आणि संपूर्ण रूपाभोवती सात मिळून एकूण चौदा (१४) प्रदक्षिणा होतात; ही संख्या परंपरा निव्वळ योगायोग मानत नाही. हिंदू विश्वरचनाशास्त्र विश्वाची रचना चौदा लोकांमध्ये (भुवनांमध्ये) मांडते. आरतीच्या दीपाच्या चौदा प्रदक्षिणा त्या प्रत्येक लोकात व्यापलेल्या दैवी उपस्थितीला, देवतेच्या चरणांपासून सृष्टीच्या संपूर्ण विस्तारापर्यंत, एकाच अखंड हालचालीत सन्मानित करतात, असे मानले जाते.

पूजेच्या आधीच्या टप्प्यांत पाणी, फुले, धूप आणि नैवेद्य ही अर्पणे असतात, प्रत्येक एका विशिष्ट इंद्रियासाठी योग्य. आरती या क्रमाचा शेवट अग्नीने करते, कारण केवळ ज्योतच संपूर्ण रूप एकाच वेळी दृश्य करू शकते; कोणतेही एक फूल किंवा अगरबत्ती तसे करू शकत नाही. आधीच्या अर्पणांनी देवतेला भागाभागांनी सन्मानित केले, तर दीपाची सलग फिरणारी हालचाल प्रत्येक भागाला पुन्हा एका प्रकाशित संपूर्णात गोळा करते. म्हणूनच आरती अनेक अर्पणांपैकी केवळ एक नसून पूजेची परमोच्च परिणती ठरते.

चरण, मग नाभी, मग मुख, मग संपूर्ण रूप, हा क्रम यादृच्छिक नाही. भारतीय परंपरेत जसा कोणत्याही आदरणीय वडीलधाऱ्या व्यक्तीला भेटताना भक्त चरणांपासून सुरुवात करतो, त्याच नम्रतेचे हा क्रम पालन करतो; डोळ्यांना थेट भेटण्याचे गृहीत न धरता. चरण व नाभी आधी पूज्य झाल्यानंतरच मुखापर्यंत पोहोचल्याने, विधी त्याच्या सर्वात जवळच्या व थेट संपर्काच्या बिंदूकडे, म्हणजे देवतेच्या दृष्टीकडे, जात असतानाही भक्ताचा स्वतःचा अहंकार ताब्यात राहतो. अशा नम्रतेचा क्रम पाळल्यानंतरच ज्योत संपूर्ण रूपापर्यंत विस्तारते, जणू विश्वाचे अंतिम पावनीकरण तेव्हाच अर्पण होऊ शकते जेव्हा अर्पण करणाऱ्या स्वतःने आपला अभिमान आधी समर्पित केला आहे.

पूजेच्या आधीचे टप्पे सहसा मूर्तीच्या सर्वात जवळ उभा असलेला एकच पुजारी किंवा गृहस्थ पार पाडतो, इतर उपस्थित केवळ साक्षीदार असतात. आरती ही रचना उलटते. दीप एका हातातून दुसऱ्या हाती जातो, घंटा वाजतात, शंख फुंकला जाऊ शकतो, आणि सर्वजण एकत्र स्तोत्रात आवाज मिळवतात; एकांतातील वैयक्तिक पूजेचे रूपांतर सर्वांनी एकत्र करण्याच्या विधीत होते. एकट्याच्या विधीकडून सामूहिक सहभागाकडे होणारा हा बदल हाच आरतीला केवळ अंतिम पायरी न ठरता पराकोटीचा क्षण बनवतो. ज्योत देवतेसमोर जे अर्पण करते, त्याच समर्पणात संपूर्ण एकत्र आलेला समाज सामील होतो.

शब्दाची आरात्रिका व्युत्पत्ती, म्हणजे अंधाराचा नाश करणारी, सक्रिय संघर्ष सुचवते, निष्क्रिय अनुपस्थिती नव्हे. पूजेची आधीची अर्पणे, पाणी, फुले, धूप, ही उपासनेसाठी आधीच योग्य झालेली जागा गृहीत धरून फक्त त्या देवतेचा सन्मान करतात. आरती मात्र त्या जागेलाच ज्योतीने सक्रियपणे स्वच्छ करायची गोष्ट मानते, वारंवार फिरत राहते, जोपर्यंत भक्ताचे लक्ष आणि देवतेचे रूप यांच्यामध्ये कोणतीही छाया शिल्लक राहिलेली नाही असे मानले जात नाही. म्हणूनच दीपाची हालचाल एका क्षणिक हावभावाऐवजी सलग आणि पुनरावृत्त असते.