ଆରତି

ଆରତି ଶବ୍ଦ ଦୁଇଟି ଉତ୍ସରୁ ଆସିପାରେ: ‘ଆ’ ଅର୍ଥ ଅଭିମୁଖେ, ଏବଂ ‘ରତି’ ଅର୍ଥ ପରମ ଭକ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ‘ଆରତି’ ମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅଭିମୁଖେ ଅର୍ପିତ; କିମ୍ବା ‘ଆରାତ୍ରିକା’ ଯାହା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ଏହି ଦୁଇ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଏକ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସୂଚାଏ: ଦିବ୍ୟଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଗତିରେ ଅର୍ପିତ ଏକ ଦୀପଶିଖା, ଯାହା ଉପାସକ ଓ ପୂଜିତ ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଯେକୌଣସି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।

ପୂଜା ସମୟରେ ଭକ୍ତ ସାଧାରଣତଃ କ୍ରମାନୁସାରେ ଦେବତାଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଉପରେ ମନୋନିବେଶ କରନ୍ତି, ଚରଣ, ଅଳଙ୍କାର, ମୁଖ, ଯେଉଁଥିରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଳି ଅନୁସାରେ ନିଜର ଅର୍ପଣ ପାଏ। ଉପାସନାର ଶେଷରେ ଆରତି ଦୀପଶିଖା ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଗତିରେ ମସ୍ତକ ଠାରୁ ପାଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଏହା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ଯେ ଈଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ଉତ୍ସ, ଏବଂ ପୂଜା ସମୟରେ ପୃଥକ ଭାବରେ ସେବିତ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ କେବେ ପୃଥକ ନଥିଲେ।

ଆଗମ ଶାସ୍ତ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ମନ୍ଦିର ଉପାସନା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ବିଧି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଏକ ସ୍ଥିର କ୍ରମରେ ଦୀପକୁ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଘୂରାଯାଏ, ଏବଂ କେଉଁ ଦେବତା ବା କେଉଁ ପରିବାର ଆରତି କରୁଛନ୍ତି ତାହା ନିର୍ବିଶେଷରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆରତିରେ ଏହା ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ। ପଦ୍ମଚରଣ ଚାରିପାଖରେ ଚାରି ପରିକ୍ରମା ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ, ନିଜ କର୍ମ ଓ ଅହଂକାରକୁ ସେହି ଆଧାରରେ ସମର୍ପଣ କରି। ନାଭି କେନ୍ଦ୍ର ଚାରିପାଖରେ ଦୁଇ ପରିକ୍ରମା ଅନୁସରଣ କରେ, ଯାହା କାମନା ଓ ଭାବନାକୁ ସେମାନଙ୍କ ମୂଳରେ ଶୁଦ୍ଧ କରେ। ତା'ପରେ ମୁଖ ଚାରିପାଖରେ ଗୋଟିଏ ପରିକ୍ରମା ଦିଆଯାଏ, ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପାଇଁ। ଶେଷରେ ସମଗ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଚାରିପାଖରେ ସାତଟି ପରିକ୍ରମା ଘୂରେ, ଦେବତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଧାରଣ କରାଯାଇଥିବା ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ।

ଚରଣରେ ଚାରି, ନାଭିରେ ଦୁଇ, ମୁଖରେ ଗୋଟିଏ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଚାରିପାଖରେ ସାତ, ଏହିପରି ମୋଟ ଚଉଦ (୧୪) ପରିକ୍ରମା ହୁଏ, ଏବଂ ପରମ୍ପରା ଏହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ଆକସ୍ମିକ ବୋଲି ମନେ କରେ ନାହିଁ। ହିନ୍ଦୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ବିଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଚଉଦ ଲୋକ, ଅର୍ଥାତ୍ ଚଉଦ ଭୁବନରେ ବିଭକ୍ତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଆରତି ଦୀପଶିଖାର ଚଉଦଟି ପରିକ୍ରମା ଦେବତାଙ୍କ ଚରଣରୁ ସୃଷ୍ଟିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଗତିରେ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପାଇଁ ବୁଝାଯାଏ।

ପୂଜାର ପୂର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ଜଳ, ଫୁଲ, ଧୂପ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଥାଏ, ଯେଉଁଥିରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଅର୍ପଣ। ଆରତି ଅଗ୍ନି ସହିତ କ୍ରମ ସମାପ୍ତ କରେ, କାରଣ କେବଳ ଦୀପଶିଖା ଏକ ସମଗ୍ର ସ୍ୱରୂପକୁ ଏକ ସମୟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ କରିପାରେ, ଯାହା କୌଣସି ଏକ ଫୁଲ କିମ୍ବା ଧୂପକାଠି ପାରେ ନାହିଁ। ପୂର୍ବ ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗ କରି ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ଦୀପର ଅବିରାମ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗକୁ ପୁଣି ଏକ ଆଲୋକିତ ସମଗ୍ରତାରେ ଏକତ୍ର କରେ। ଏହି କାରଣରୁ ଆରତି ଅନ୍ୟ ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମାତ୍ର ନ ହୋଇ ପରିସମାପ୍ତି ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ଚରଣ, ତା'ପରେ ନାଭି, ତା'ପରେ ମୁଖ, ତା'ପରେ ସମଗ୍ର ସ୍ୱରୂପ, ଏହି କ୍ରମ ଏମିତି ହିଁ ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ନୁହେଁ। ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ କୌଣସି ସମ୍ମାନିତ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାବେଳେ ଭକ୍ତ ଯେଉଁ ନମ୍ରତା ରଖେ, ଏହା ସେହି ନମ୍ରତାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସିଧା ଚକ୍ଷୁ ଦେଖିବାକୁ ଧୃଷ୍ଟତା ନ କରି ଚରଣରୁ ଆରମ୍ଭ କରେ। ଚରଣ ଓ ନାଭି ସମ୍ମାନିତ ହେବା ପରେ ହିଁ ମୁଖ ଆଡ଼କୁ ଦୀପ ଯିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ନିଜ ଅହଂକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖେ, ଯେତେବେଳେ ବିଧି ଦେବତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ଅର୍ଥାତ୍ ସବୁଠାରୁ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂସ୍ପର୍ଶ ବିନ୍ଦୁ ନିକଟକୁ ଆସେ। କେବଳ ଏହି ନମ୍ରତାର କ୍ରମ ପାଳନ ପରେ ହିଁ ଦୀପଶିଖା ସମଗ୍ର ସ୍ୱରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅନ୍ତିମ ପବିତ୍ରୀକରଣ କେବଳ ଅର୍ପଣକାରୀ ନିଜର ଗର୍ବ ସମର୍ପଣ କରିସାରିବା ପରେ ହିଁ ଦିଆଯାଇପାରେ।

ପୂଜାର ପୂର୍ବ ପର୍ଯ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଗୋଟିଏ ପୁରୋହିତ ବା ଗୃହସ୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ, ଯେ ଦେବାଳୟର ସବୁଠାରୁ ନିକଟରେ ଠିଆ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି। ଆରତି ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଓଲଟାଇ ଦିଏ। ଦୀପ ଏକ ହାତରୁ ଅନ୍ୟ ହାତକୁ ଯାଏ, ଘଣ୍ଟି ବାଜେ, ଶଙ୍ଖ ବାଜିପାରେ, ଏବଂ କଣ୍ଠସ୍ୱର ଭଜନରେ ମିଶେ; ଯାହା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉପାସନା ଥିଲା ତାହା ଘରେ ଉପସ୍ଥିତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସମ୍ମିଳିତ କର୍ମରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏକାକୀ ବିଧିରୁ ସମ୍ମିଳିତ ଅଂଶଗ୍ରହଣକୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହିଁ ଆରତିକୁ କେବଳ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନ ହୋଇ ପରାକାଷ୍ଠା ହେବାର ଏକ କାରଣ। ଏହା ସମ୍ମିଳିତ ସମାଜକୁ ସେହି ସମର୍ପଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏକତ୍ର କରେ, ଯାହା ଦୀପଶିଖା ନିଜେ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କରେ।

ଶବ୍ଦର ‘ଆରାତ୍ରିକା’ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ଧକାର ଦୂରକାରୀ, ଏକ ସକ୍ରିୟ ସଂଗ୍ରାମ ସୂଚାଏ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅନୁପସ୍ଥିତି ନୁହେଁ। ପୂଜାର ପୂର୍ବ ଅର୍ପଣ, ଜଳ, ଫୁଲ, ଧୂପ, ଉପାସନା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସ୍ଥାନକୁ ମାନି ସେଥିରେ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଏ। ଆରତି ବରଂ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ୱୟଂ ଏକ ଏପରି ବିଷୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ ଯାହା ଦୀପଶିଖାକୁ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ ସଫା କରିବାକୁ ହୁଏ, ଭକ୍ତଙ୍କ ମନୋଯୋଗ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଛାୟା ଅବଶିଷ୍ଟ ନ ରହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାରମ୍ବାର ଘୂରାଯାଏ। ଏଥିପାଇଁ ଦୀପର ଗତି ଏକ କ୍ଷଣିକ ସଙ୍କେତ ନ ହୋଇ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ।