अष्टविनायक
आठ स्वयंभू गणेश मंदिरे
पुण्याभोवतीची आठ स्वयंभू गणेश मंदिरे जोडणारी अष्टविनायक यात्रा मोरगावपासून सुरू होऊन तिथेच पूर्ण होते.
त्वरित भक्ती मार्गदर्शिका: एका दृष्टिक्षेपात
- •हे काय आहे: महाराष्ट्रातील आठ गणेश मंदिरांची यात्रा-परिक्रमा. प्रत्येक मंदिरात स्वयंभू मूर्ती आहे; म्हणजे ती घडवलेली नसून स्वतःहून प्रकट झालेली मानली जाते. प्रत्येक मंदिराची स्वतःची कथा आहे की गणेशाने कसे विघ्न दूर केले किंवा भक्ताच्या हाकेला कसा प्रतिसाद दिला.
- •दर्शन किंवा जपाचे फल: विघ्नांचे निवारण, मनाची स्पष्टता आणि कार्यांमध्ये यश मिळावे म्हणून यात्रेकरू येतात. इतर सर्व देवतांपूर्वी गणेशाची पूजा होते, म्हणून ही यात्रा जीवनाचे कार्य त्यांच्या आशीर्वादाने सुरू करण्याचा मार्ग आहे.
- •कधी भेट द्यावी: वर्षभरात केव्हाही; भाद्रपदातील गणेश चतुर्थी, जानेवारी-फेब्रुवारीतील माघी गणेशोत्सव आणि दर महिन्याच्या संकष्टी चतुर्थीला विशेष गर्दी असते. ऑक्टोबर ते मार्च हा सर्वात आल्हाददायक हवामानाचा काळ आहे.
- •कुठे: महाराष्ट्रात पुण्याभोवती. पाच मंदिरे पुणे जिल्ह्यात, दोन रायगड जिल्ह्यात आणि एक अहिल्यानगर जिल्ह्यात आहे. संपूर्ण यात्रेला सुमारे तीन दिवस लागतात.
- •कसे:
- •पारंपरिक क्रम मोरगावपासून सुरू होतो आणि सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर व रांजणगावपर्यंत जातो.
- •दुसऱ्या दर्शनासाठी मोरगावला परत येऊन यात्रा पूर्ण होते.
- •एकवीस दूर्वांच्या जुड्या, मोदक, लाल जास्वंदीची फुले आणि थोडे शेंदूर अर्पण करा आणि शांत भावाने गाभाऱ्याला प्रदक्षिणा घाला.
पवित्र उगम आणि शास्त्रीय परंपरा
अष्टविनायकाची पवित्र परंपरा गणेश पुराणावर आधारित आहे; त्याच्या उपासना खंड आणि क्रीडा खंडात गणेशाच्या अनेक लीलांचे वर्णन आहे. पालीच्या बल्लाळेश्वराची कथा पारंपरिक ग्रंथाच्या उपासना खंडातील बाविसाव्या अध्यायात सांगितली आहे. आठही मूर्तींना स्वयंभू म्हटले जाते; म्हणजे त्या स्वतःहून प्रकट झालेल्या आहेत, कोरलेल्या प्रतिमा नाहीत.
प्रत्येक मंदिर एका कथेशी जोडलेले आहे. मोरगावला गणेश मयुरावर आरूढ आहे आणि त्याने सिंधू नावाच्या असुराचा वध केल्याचे मानले जाते. सिद्धटेकला गणेशाची आराधना करून भगवान विष्णूने मधु आणि कैटभ यांच्यावर विजय मिळवला असे सांगितले जाते. पालीला बालक बल्लाळ आपल्या भक्तीमुळे एका झाडाला बांधला गेला, आणि गणेशाने त्याला मुक्त केले. थेऊरला कपिल मुनींसाठी गणेशाने चिंतामणी रत्न परत मिळवून दिले. लेण्याद्रीला गणेशाला जगात आणण्यासाठी देवी पार्वतीने तपश्चर्या केल्याचे मानले जाते. ओझरला गणेशाने विघ्नासुराला वश केले; त्याने मागणी केली की गणेशाच्या नावापूर्वी त्याचे नाव घेतले जावे. रांजणगावला त्रिपुरासुराशी सामना करण्यापूर्वी भगवान शिवाने गणेशाची पूजा केली.
आठही मंदिरांचे दर्शन घेऊन भक्त पहिल्या मंदिरात परत आला, तरच यात्रा पूर्ण होते अशी परंपरा आहे. त्यामुळे ही यात्रा एक बंद वर्तुळ तयार करते, जिथून सुरुवात होते तिथेच शेवट होतो.
पवित्र विनायक तीर्थे आणि स्थळे
संत, भक्त आणि ऐतिहासिक परंपरा
महडच्या वरदविनायक मंदिराचे संस्थापक म्हणून ऋषी गृत्समद स्मरले जातात; आणि थेऊरशी ऋषी कपिल यांचा संबंध आहे. संत मोरया गोसावी परंपरेने मोरगावशी जोडलेले आहेत आणि त्यांना सिद्धटेक येथे आत्मज्ञान प्राप्त झाल्याचे मानले जाते.
अनेक मंदिरे पेशवाईच्या काळातील भक्तांनी घडवली. पहिले माधवराव पेशवे थेऊरच्या चिंतामणीला आपले कुलदैवत मानत; त्याच मंदिरात त्यांनी देहत्याग केला असे मानले जाते. पालीच्या बल्लाळेश्वर मंदिराची १७६० मध्ये दगडात पुनर्बांधणी झाली; ओझरचा सोनेरी कळस परंपरेनुसार सुमारे १७८५ मध्ये चिमाजी अप्पा यांनी बांधल्याचे मानले जाते.
पवित्र स्तोत्र आणि ध्यान
अष्टविनायक स्तोत्र एकाच श्लोकात आठ गणेशांची नावे घेते. भक्त यात्रेदरम्यान आणि सकाळच्या प्रार्थनेत त्याचे पठण करतात.
स्वस्ति श्रीगणनायको गजमुखो मोरेश्वरः सिद्धिदः
बल्लाळस्तु विनायकस्तथ मढे चिन्तामणिस्थेवरे ।
लेण्याद्रौ गिरिजात्मजः सुवरदो विघ्नेश्वरश्चोझरे
ग्रामे रांजणसंस्थितो गणपतिः कुर्यात् सदा मङ्गलम् ॥
भावार्थ: गणांचे नायक श्री गणपती, गजमुख आणि सिद्धी देणारे मोरेश्वर, बल्लाळ, महडचे विनायक, थेऊरचे चिंतामणी, लेण्याद्रीचे गिरिजात्मज, ओझरचे वरदायक विघ्नेश्वर आणि रांजणगावचे गणपती सदैव मंगल करोत.
तुम्हाला माहीत आहे का?
लेण्याद्रीचे गिरिजात्मज मंदिर एकाच डोंगरात कोरून बनवलेले आहे आणि तिथे ३०७ पायऱ्या चढून जावे लागते. मंदिरात विजेचा दिवा नाही; ते दिवसाच्या प्रकाशाने उजळलेले असते.
महडच्या वरदविनायक मंदिरात १८९२ पासून एक तेलाचा दिवा सतत तेवत असल्याचे सांगितले जाते.
पालीचे बल्लाळेश्वर हे आठांपैकी एकमेव असे मंदिर आहे जे भगवंताच्या कोणत्याही गुणावरून नव्हे, तर बालभक्त बल्लाळाच्या नावावरून ओळखले जाते.
आठ अष्टविनायक मंदिरांपैकी पाच पुणे जिल्ह्यात, दोन रायगड जिल्ह्यात आणि एक अहिल्यानगर जिल्ह्यात आहेत. मोरगावला परत येऊन यात्रा पूर्ण होते.
Ganesh
हिंदू धर्म से और
संबंधित शिकवणी
तीच शिकवण, विविध परंपरांमध्ये प्रतिध्वनीत