नवरात्र उपवास

नवरात्र हा शब्द नव (नऊ) आणि रात्र (रात्री) यांना जोडतो. देवी माहात्म्य, देवीच्या युद्धांचे वर्णन करणाऱ्या आपल्या तेरा (13) अध्यायांमध्ये, या नऊ रात्रींना तीन गुणांवरील विजयाकडे नेणारी एक क्रमिक प्रगती म्हणून मांडते. त्याची तीन भागांची रचना त्या प्रगतीशी थेट जुळते: प्रथम चरित (अध्याय 1) महाकालीचे, मध्यम चरित (अध्याय 2–4) महालक्ष्मीचे, आणि उत्तर चरित (अध्याय 5–13) महासरस्वतीचे वर्णन करते. पहिले तीन दिवस महाकाली आणि तमोगुणाचे आहेत; जडत्व आणि अंधाराला तीव्र सामना करून जिंकले जाते. मधले तीन दिवस महालक्ष्मी आणि रजोगुणाचे आहेत; अस्वस्थ कृतिशीलता आणि इच्छा योग्यरीत्या वापरल्या जाणाऱ्या समृद्धीत शुद्ध केल्या जातात. शेवटचे तीन दिवस महासरस्वती आणि सत्त्वगुणाचे आहेत; स्पष्टता आणि ज्ञान, ज्या अवस्थेकडे संपूर्ण नऊ रात्री घडत आल्या आहेत. उत्सव दहाव्या दिवशी, विजयादशमीला, विजयाच्या दिवशी, परिपूर्ण होतो.

नवरात्र ऋतुसंधीवर येते, म्हणजे ऋतूंमधील संधिकाळात; आयुर्वेद हा संक्रमणकाळ शरीरासाठी वाढीव असुरक्षिततेचा काळ मानतो. वात, पित्त आणि कफ हे तीन दोष कोणत्याही एका ऋतूच्या स्थिर मध्यभागापेक्षा या संधींमध्ये अधिक अनिश्चितपणे चढउतार करतात; आणि जठराग्नी, म्हणजे पचनाग्नी, शरीराला त्याची सर्वाधिक गरज असतानाच दुर्बल होतो असे मानले जाते. गहू यांसारखी जड, प्रक्रिया केलेली धान्ये आणि शुद्ध साखर, या ऋतुताणाखाली आधीच काम करणाऱ्या पचनसंस्थेवर भार टाकतात; तर हलके, खनिजसमृद्ध सात्त्विक अन्न आतड्यांना विश्रांती व पुनर्प्राप्तीसाठी अवकाश देते.

या असुरक्षित काळात पचनसंस्थेला विश्रांती दिल्याने आम, म्हणजे पचन ताणाखाली चालताना साचणारी चयापचयाची विषद्रव्ये बाहेर टाकली जातात, आणि त्या प्रक्रियेत शरीराची स्वाभाविक रोगप्रतिकारशक्ती पुनर्स्थापित होते, असे समजले जाते. हा उपवास कठीण ऋतूत शरीरावर लादलेली शिक्षा नाही; तो शरीराशी जाणीवपूर्वक केलेले जुळवून घेणे आहे, जे नेमक्या त्या दिवसांत पचनभार हलका करते जेव्हा आयुर्वेद जड अन्नप्रक्रियेसाठी सर्वात कमी अनुकूल मानतो.

नवरात्रीत पाळला जाणारा सात्त्विक आहार ताजी ऋतुमानानुसार फळे, दूध, दही आणि तूप यांना प्राधान्य देतो, तसेच सामान्य मिठाऐवजी सैंधव मीठ (खडे मीठ) वापरले जाते. गहू आणि तांदळाच्या जागी साबुदाणा आणि कुट्टूचे पीठ यांसारखे धान्य-पर्याय येतात; भाजलेली सुकी फळे सामान्य प्रक्रिया केलेल्या धान्यांमधील जडपणाशिवाय टिकाऊ ऊर्जा देतात. प्रत्येक अनुमत अन्नात एकच गुण असतो: सहज पचणारे, किमान प्रक्रिया केलेले, आणि आधीच बरे होत असलेल्या शरीरास सौम्य.

उपवासभर कांदा आणि लसूण वर्ज्य मानले जातात, तसेच सामान्य मीठ, मद्य, मांसाहार आणि पॅकबंद तळलेले खाऊ यांचेही वर्जन केले जाते. कांदा आणि लसूण राजसिक व तामसिक स्वभावाचे असल्याचे परंपरा मानते; ते अनुक्रमे अस्वस्थता किंवा सुस्ती वाढवतात, उपवास जी स्पष्टता जोपासू इच्छितो तिच्या विरुद्ध. या विशिष्ट पाळण्याबाहेर सामान्य हिंदू आहारात ते निषिद्ध नसले तरी, याच कारणास्तव ते बाजूला ठेवले जातात.

उपवासाची शिस्त कधीच केवळ आहारापुरती नसते. भक्तांना क्षमाशीलतेचा अभ्यास करण्यास, सकारात्मक वाणी राखण्यास आणि दररोज चंडी पाठ किंवा दुर्गा चालीसेचे पठण करण्यास सांगितले जाते. शरीराचा हलका झालेला पचनभार वाणी व स्वभावातील समांतर हलकेपणासाठी आधार बनतो; तो स्वतः अंतिम हेतू नाही.

महाकालीचा तमसाशी असलेला तीव्र सामना, थेट महासरस्वतीच्या स्पष्टतेने सुरुवात करण्यासाठी वगळता येत नाही. न सामोरे गेलेले जडत्व आपोआप विरघळत नाही; त्याला सामोरे जाऊन मोडावे लागते, तरच त्याने व्यापलेल्या भूमीवर इतर काही उभारता येते. महालक्ष्मीचे मधले तीन दिवस महाकालीच्या सामन्याने मुक्त केलेली ऊर्जा घेऊन तिला दिशा देतात, कारण परिष्करणाशिवाय कच्ची कृतिशीलता सहज रजोगुणाच्या अस्वस्थतेत किंवा नव्या विचलनात कोसळते. अंधार फुटल्यावर आणि ऊर्जा योग्यरीत्या मार्गी लागल्यानंतरच महासरस्वतीचे सत्त्व पूर्णपणे उपलब्ध होते; म्हणूनच उत्सवाची नऊ-रात्री रचना, ती साधण्यासाठी घडवलेली प्रगती न गमावता, संक्षिप्त किंवा पुनर्रचित करता येत नाही.

नवरात्रीत अनुमत आणि निषिद्ध असलेले अन्न, एखाद्या असंबंधित आध्यात्मिक पाळण्यावर लादलेले मनमानी नियम नाहीत; नऊ रात्री स्वतः साकारत असलेल्या त्याच तमस-रजस-सत्त्व गतीचे ते अनुसरण करतात. जड, पचण्यास कठीण अन्न तमसाचे प्रतिबिंब आहे; कांदा व लसणाची उत्तेजक उष्णता अनियंत्रित रजसाचे प्रतिबिंब आहे; आणि हलका, सहज पचणारा सात्त्विक आहार उत्सव ज्या स्पष्टतेकडे घडत आहे तिचे प्रतिबिंब आहे. हे साम्य कधीही विचारात न घेता आहारशिस्त पाळणारा भक्तही त्याचा शारीरिक लाभ मिळवतो. पण उपवासाचा सखोल हेतू असा आहे की शरीर हलके होण्याचा स्वानुभव मनाच्या सत्त्वाकडे होणारी समांतर वाटचाल ओळखणे आणि टिकवणे सोपे करावा.