दुर्गा पूजा विधी

नवरात्र म्हणजे ‘नऊ रात्री’. हा मार्कंडेय पुराणातील देवी माहात्म्याच्या अध्याय 2 ते 4 मध्ये नोंदवलेल्या, महिषासुराविरुद्ध देवीने केलेल्या नऊ दिवसांच्या युद्धाचे स्मरण करणारा आणि देवी दुर्गेची तिच्या विविध रूपांत उपासना करणारा एक प्रमुख हिंदू सण आहे. नवरात्र वर्षातून दोन वेळा साजरे केले जाते; त्यातील सर्वात प्रमुख उत्सव शरद ऋतूत येणारी शारदीय नवरात्र आहे. या काळात अनेक भाविक दुर्गा पूजा विधी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या विधींचे पालन करून घरीच दुर्गापूजा करतात. ‘विधी’ या शब्दाचा अर्थ केवळ पद्धत किंवा प्रक्रिया असा आहे, आणि तो नऊ दिवसांच्या दैनंदिन उपासनेत भाविकाला मार्गदर्शन करतो. पश्चिम बंगालसारख्या प्रदेशांत भव्य सार्वजनिक उत्सव सामान्य असले, तरी गृहपूजा तितकीच महत्त्वाची असून पार्श्वभूमी कोणतीही असली तरी प्रत्येकासाठी ती सुलभ आहे. या गृहउपासनेचे मूळ सार म्हणजे देवीला घरात आमंत्रित करणे आणि नऊ दिवस भक्ती, प्रार्थना व नैवेद्य यांनी तिचा सन्मान करणे.

कोणतीही पूजासामग्री ठेवण्यापूर्वी, उपासक आचमनाद्वारे शरीर आणि जागा शुद्ध करतो; उजव्या तळहातावरून पाण्याचा घोट घेत एक छोटी प्रार्थना म्हणतो. जवळपास प्रत्येक हिंदू गृहविधीची सुरुवात करणारी हीच शुद्धी आहे. खरी उपासना कलश स्थापनेने सुरू होते; नवरात्रीच्या पहिल्या दिवशी, प्रतिपदेला, एक पवित्र कलश स्थापन केला जातो. कलश म्हणजे तांबे, पितळ किंवा मातीचे पाण्याने भरलेले भांडे, ज्याच्या तोंडावर आंब्याची पाने ठेवून वर नारळ ठेवला जातो. तो पूजास्थानी तांदूळ किंवा मातीच्या लहानशा ढिगावर ठेवला जातो. कलश हे देवीच्या उपस्थितीचे तसेच समृद्धी आणि सुपीकतेचे प्रतीक मानले जाते, आणि त्याच्या स्थापनेने गृहपूजेचा औपचारिक आरंभ होतो.

कलश स्थापन झाल्यानंतर, उपासक दैनंदिन नियमांचे पालन करतो; त्यात दिवा लावणे, ताजी फुले व धूप अर्पण करणे, दुर्गा सप्तशतीसारख्या प्रार्थना किंवा सोपे मंत्र म्हणणे, आणि कधी कधी उपवास करणे यांचा समावेश होतो. कलशासमोर नऊ दिवस सतत तेवत ठेवलेली अखंड ज्योत ही व्यापकपणे पाळली जाणारी प्रथा असून, ती संपूर्ण उपासनाकाळात घरात देवीच्या अखंड उपस्थितीचे प्रतीक आहे. कौटुंबिक परंपरा किंवा प्रादेशिक रीतीनुसार विशिष्ट पायऱ्या बदलू शकतात, परंतु मूळ भावना एकच राहते: एका वेगळ्या विधीऐवजी संपूर्ण नऊ दिवसांच्या क्रमात मन दैवी स्त्रीशक्तीवर एकाग्र करणे.

नऊ दिवसांत प्रत्येक दिवस बहुधा दुर्गेच्या एका वेगळ्या रूपाशी जोडलेला असतो; त्यात शैलपुत्री (पर्वतकन्या रूप, स्थैर्याचे प्रतीक), ब्रह्मचारिणी (तपस्विनी रूप, शिस्तीचे प्रतीक) आणि चंद्रघंटा (घंटा धारण करणारे रूप, धैर्याचे प्रतीक) यांचा समावेश होतो, जरी अनेक भाविक संपूर्ण काळात तिच्या एकत्रित, समग्र रूपाचीच पूजा करतात. अष्टमी किंवा नवमीला, अनेक घरांमध्ये कन्या पूजन केले जाते: देवीच्या नऊ रूपांचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या नऊ लहान मुलींना आमंत्रित करून, त्यांचे पाय धुतले जातात, त्यांना भोजन दिले जाते आणि छोट्या भेटवस्तूंनी त्यांचा सन्मान केला जातो. ही प्रथा जिवंत मुलींकडे केवळ विधीतील सहभागी म्हणून न पाहता दैवी स्त्रीशक्तीचे तात्पुरते अवतार म्हणून पाहते.

दहाव्या दिवशी, दशमीला, देवीला निरोप देण्याच्या विधीने हा उत्सव संपतो; बहुधा कलश प्रतीकात्मकरीत्या जलाशयात विसर्जित करून किंवा नैवेद्य प्रसाद म्हणून वाटून. हे अखेरचे विसर्जन भक्तीचा शेवट मानले जात नाही, तर आदरपूर्वक निरोप मानले जाते; एकदा आमंत्रित केलेली देवीची उपस्थिती, तिचे आगमन चिन्हांकित करणाऱ्या भौतिक विधीच्या पलीकडेही टिकून राहते, असा विश्वास त्यामागे आहे.

ही प्रथा प्रथमच जाणून घेणाऱ्यांसाठी, अनेक प्रकाशित मार्गदर्शक पुस्तके आणि आध्यात्मिक गुरू तपशीलवार टप्प्याटप्प्याने सूचना देतात, आणि स्थानिक मंदिरे किंवा कुटुंबातील ज्येष्ठ आपल्या प्रादेशिक परंपरेला अनुरूप अधिक मार्गदर्शन करू शकतात. गृहपूजेचे सार प्रत्येक तपशील निर्दोषपणे पार पाडण्यात नसून, निष्ठा आणि भक्तीत आहे; कारण कोणत्याही अर्पणामागील हेतू त्याच्या बाह्य अचूकतेपेक्षा अधिक महत्त्वाचा असतो, अशी शिकवण हिंदू परंपरेने नेहमीच दिली आहे.