51 शक्तिपीठे

देवी भागवत पुराणाच्या सातव्या स्कंधाच्या तिसाव्या अध्यायात वर्णन आहे की प्रजापती दक्षाची कन्या माता सती हिने, आपले पती भगवान शिव यांचा आपल्या पित्याच्या यज्ञात सन्मान न झाल्यामुळे, त्या यज्ञाग्नीत देहत्याग केला. शिव पुराणातही हा प्रसंग येतो. शोकाने व्याकुळ झालेले भगवान शिव तिचा पवित्र देह घेऊन संपूर्ण विश्वात संचार करू लागले.

सृष्टीचे संतुलन पुन्हा प्रस्थापित करण्यासाठी आणि शिवाचा शोक शांत करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी आपल्या सुदर्शन चक्राने सतीच्या देहाचे विभाजन केले. पृथ्वीवर जिथे जिथे मातेचे अवयव, अलंकार आणि पवित्र चिन्हे पडली, तिथे तिथे एक शक्तिपीठ प्रकट झाले. प्रत्येक शक्तिपीठात भगवान शिव भैरव रूपात विराजमान होऊन शक्तीचे रक्षण करतात.

भक्ती परंपरेत ५१ शक्तिपीठांचा उल्लेख होतो, परंतु ग्रंथांमध्ये गणना वेगवेगळी आढळते. देवी भागवत पुराणाच्या सातव्या स्कंधातील तिसावा अध्याय देवीची १०८ पवित्र स्थानांची नावे सांगतो; कुलार्णव तंत्रात १८, कुब्जिका तंत्रात ४२ आणि कालिका पुराणात सात पीठांचा उल्लेख आहे. पीठनिर्णय, ज्याला महापीठनिरूपण असेही म्हणतात, ५१ पीठांची गणना करतो आणि प्रत्येक पीठात देवीचे एक रूप त्याच्याशी संबंधित भैरवाशी जोडतो.

ग्रंथ आणि मंदिर परंपरा कधी कधी एकाच पीठासाठी वेगळा अवयव, देवीचे वेगळे नाव किंवा भैरवाचे वेगळे नाव सांगतात. म्हणून खालील तक्ता एका व्यापकपणे मान्य यादीचे अनुसरण करतो; तो अंतिम नोंदवही म्हणून नव्हे, तर भक्तीचे मार्गदर्शक म्हणून वाचणे योग्य ठरेल.

शास्त्र आणि परंपरा चार पीठांना पहिली आणि सर्वाधिक शक्तिशाली मानतात. ती अशी: आसाममधील कामाख्या, जिथे सतीची योनी पडली असे मानले जाते; ओडिशातील पुरी येथील विमला, जी तिच्या चरणांशी संबंधित आहे; पश्चिम बंगालमधील कालीघाट, जे तिच्या उजव्या पायाच्या बोटांशी संबंधित आहे; आणि ओडिशात बरहमपूरजवळील तारा तारिणी, जे तिच्या स्तनांशी संबंधित आहे. अनेक यात्रेकरू याच चार स्थानांपासून यात्रेची सुरुवात करतात.

आदि शंकराचार्यांना आरोपित केलेल्या एका स्तोत्रात अठरा महाशक्तिपीठांची यादी जतन केली आहे. त्यांपैकी गुवाहाटीची कामाख्या, गयेची सर्वमंगला आणि उज्जैनची महाकाली ही मातेच्या सृजन, पालन आणि संहार या कार्यांची आसने म्हणून पूज्य मानली जातात.

पीठे भारताच्या प्राचीन सांस्कृतिक भूगोलाचे अनुसरण करतात. ५१ पीठांच्या याद्या आजच्या भारत, नेपाळ, बांगलादेश, श्रीलंका, पाकिस्तान आणि तिबेटमधील स्थळांचा उल्लेख करतात. नेपाळमधील मुक्तिनाथ शाक्त आणि वैष्णव दोघांनाही पूज्य आहे. बांगलादेशात जशोरेश्वरी आणि सुगंधा पीठे या परंपरेशी जोडलेली आहेत, आणि श्रीलंकेतील नैनातीवू येथील इंद्राक्षी मंदिरही त्यांत गणले जाते. कैलास पर्वताजवळ मानसरोवराकाठचे शिलापीठ, ज्या देवीचा देहच पावन भूमी आहे तिच्या दर्शनाची पूर्तता करते.

आसाममधील नीलाचल पर्वताचे वैशिष्ट्य हे, की गाभाऱ्यात कोरलेली मूर्ती नाही. भक्त खडकाच्या भेगेतून वाहणाऱ्या नैसर्गिक झर्याची पूजा करतात. ज्वालामुखीत देवीची उपासना कोणत्याही इंधनाशिवाय खडकातून उठणाऱ्या ज्वालांच्या रूपात केली जाते.

शक्तिपीठांची यात्रा साधकाच्या अंतःकरणात खोल आध्यात्मिक परिवर्तन घडवते:

• •
  सृष्टीला टिकवून ठेवणाऱ्या सार्वत्रिक मातृशक्तीबद्दल यात्रेकरू आदरभाव जोपासतात.
• •
  मौन जप, कुंकूमार्चन आणि ध्यान यांच्याद्वारे या गाभाऱ्यांमध्ये वैदिक आणि तांत्रिक परंपरा एकत्र येतात.
• •
  प्रत्येक गाभाऱ्यात देवीच्या उपासनेसोबत भैरवाचीही उपासना जोडलेली असते, जी चैतन्य आणि ब्रह्मांडीय शक्ती यांच्या अविभाज्य एकत्वाचे प्रतीक आहे.

देवीला समर्पित नऊ रात्री असलेली नवरात्र ही या स्थानी भक्ती सर्वाधिक तीव्र असण्याचा काळ आहे.

अंतर्यामीच्या सर्व दुष्प्रवृत्तींवर परम दैवी मातेने मिळवलेल्या विजयाचे गान करणारे प्रसिद्ध स्तोत्र: