अष्टादश शक्तिपीठे

• •
  हे काय आहे: अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रात उल्लेखलेली अठरा महाशक्तिपीठे; जगन्मातेची प्रमुख आसने. हे स्तोत्र जगद्गुरू आदि शंकराचार्यांच्या नावे मानले जाते.
• •
  दर्शन किंवा जपाचे फल: संकटांचे निवारण, आध्यात्मिक जागृती, लौकिक पूर्तता आणि मोक्ष या दोन्हींसाठी यात्रेकरू जगदंबेची कृपा मागतात. स्तोत्रच सांगते की सायंकाळी त्याचे पठण केल्याने साधकाचे रक्षण होते आणि त्याचे कल्याण होते.
• •
  कधी भेट द्यावी: सप्टेंबर व ऑक्टोबरमधील शारदीय नवरात्र, मार्च व एप्रिलमधील चैत्र नवरात्र, महाशिवरात्री, आणि प्रत्येक पीठाचा वार्षिक उत्सव.
• •
  कुठे: दक्षिणेस लंका आणि कांचीपुरमपासून उत्तरेस काश्मीरपर्यंत; आणि पूर्वेस आसामच्या कामाख्येपासून पश्चिमेस महाराष्ट्रातील कोल्हापूर आणि माहूरपर्यंत.
• •
  कसे: दर्शनापूर्वी उपवास करा, जवळच्या तीर्थात पवित्र स्नान करा, साधा पारंपरिक पोशाख परिधान करा, लाल फुले, कुंकू आणि नारळ अर्पण करा. स्तोत्र किंवा देवीच्या नामाचा मौन जप करत गाभाऱ्याला प्रदक्षिणा घाला.

शक्तिपीठांची कथा देवी भागवत पुराणाच्या सातव्या स्कंधात, तिसाव्या अध्यायात येते; तिथे देवीच्या १०८ पीठांची नावेही दिली आहेत. कालिका पुराण, शिव पुराण आणि महाभागवत उपपुराण यांतही हीच कथा सांगितली आहे. दक्ष प्रजापतीने महायज्ञ केला आणि भगवान शिवाचा सन्मान केला नाही, तेव्हा माता सतीने योगाग्नीत देहत्याग केला.

शोकाकुल शिव सतीचा पवित्र देह उचलून संपूर्ण विश्वात फिरू लागले. समतोल पुन्हा स्थापित करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी सुदर्शन चक्राने तो देह विभागला. तिच्या देहाचा कोणताही अवयव किंवा अलंकार जिथे जिथे पृथ्वीवर पडला, ती भूमी शक्तिपीठ झाली; तिथे शिव भैरवरूपाने रक्षण करतात.

वेगवेगळे ग्रंथ ५१, ६४ किंवा १०८ पीठांची गणना करतात. त्यांतून आदि शंकराचार्यांच्या नावे असलेले एक लघु स्तोत्र अठरा पीठांना अष्टादश शक्तिपीठे म्हणून नोंदवते. त्याला अष्टादश शाक्त पीठ स्तोत्र असेही म्हणतात; त्याचा शेवटचा श्लोक ही अठरा आसने योगींनाही दुर्लभ आहेत असे सांगतो. त्यांपैकी तीन इतरांपेक्षा विशेष मानली जातात: सृजनासाठी गुवाहाटीची कामाख्या, पालनासाठी गयेची सर्वमंगला आणि संहारासाठी उज्जैनची महाकाली.

कांचीपुरम येथे देवी कामाक्षीसमोर आजचे श्रीचक्र यंत्र आदि शंकराचार्यांनी प्रतिष्ठापित केले, अशी परंपरा सांगते. देवीच्या उग्र शक्तीचे सौम्य कृपेत रूपांतर झाल्याचे उदाहरण म्हणून याचा वारंवार उल्लेख केला जातो. नीलम खोऱ्यातील भग्नावस्थेतील शारदा पीठ संस्कृत विद्येचे प्राचीन केंद्र म्हणून स्मरले जाते; त्याचे नाव काश्मिरी विद्वत्परंपरेशी जोडलेले आहे.

कामाख्या दीर्घकाळ तांत्रिक साधनेचे स्थान राहिले आहे; अनेक योगींनी तिथे साधना केली आहे. माहूर दत्त परंपरेशीही जोडलेले आहे; आणि कोल्हापूरचा किरणोत्सव दरवर्षी अनेक दिवस सूर्यकिरण देवीच्या मूर्तीपर्यंत पोहोचतात तेव्हा प्रचंड गर्दी खेचतो.

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र चार श्लोकांत अठरा पीठांची नावे देते आणि एका समाप्तीच्या श्लोकाने पूर्ण होते. प्रवास शक्य नसतानाही भक्त अठराही तीर्थांचे स्मरण करण्यासाठी त्याचे पठण करतात.