51 ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ

ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਤੀਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਮਾਤਾ ਸਤੀ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸੇ ਯੱਗ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗੇ।

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਤੀ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਅੰਗ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਡਿੱਗੇ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਹਰੇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਭੈਰਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਗਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ 51 ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੇਵੀ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦਾ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇਵੀ ਦੇ 108 ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਕੁਲਾਰਣਵ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ 18, ਕੁਬਜਿਕਾ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ 42 ਅਤੇ ਕਾਲਿਕਾ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪੀਠਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਪੀਠਨਿਰਣਯ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਪੀਠਨਿਰੂਪਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 51 ਪੀਠਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪੀਠ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭੈਰਵ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਪੀਠ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਅੰਗ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਨਾਮ ਜਾਂ ਭੈਰਵ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਨਾਮ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇਠਲੀ ਸਾਰਣੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾਨੀ ਗਈ ਸੂਚੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸੂਚੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।

ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਚਾਰ ਪੀਠਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ: ਆਸਾਮ ਦਾ ਕਾਮਾਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸਤੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਡਿੱਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਪੁਰੀ ਦਾ ਵਿਮਲਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਕਾਲੀਘਾਟ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਰਹਮਪੁਰ ਨੇੜੇ ਤਾਰਾ ਤਾਰਿਣੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਤੋਤਰ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਵਾਹਾਟੀ ਦਾ ਕਾਮਾਖਿਆ, ਗਯਾ ਦਾ ਸਰਵਮੰਗਲਾ ਅਤੇ ਉਜੈਨ ਦਾ ਮਹਾਕਾਲੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਿਰਜਣ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪੀਠ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 51 ਪੀਠਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਅਜੋਕੇ ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੇਪਾਲ ਦਾ ਮੁਕਤੀਨਾਥ ਸ਼ਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਪੂਜਨੀਕ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਸ਼ੋਰੇਸ਼ਵਰੀ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਾ ਪੀਠ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਨੈਨਾਤੀਵੂ ਵਿਖੇ ਇੰਦਰਾਕਸ਼ੀ ਮੰਦਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦਾ ਪੱਥਰੀ ਪੀਠ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਹੈ।

ਆਸਾਮ ਦੀ ਨੀਲਾਚਲ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਰਾਸ਼ੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਚੱਟਾਨ ਦੀ ਤਰੇੜ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਲਣ ਦੇ ਚੱਟਾਨ ਤੋਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ:

• •
  ਯਾਤਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਮਾਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• •
  ਮੌਨ ਜਾਪ, ਕੁਮਕੁਮ ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
• •
  ਹਰੇਕ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਭੈਰਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਵਿਭਾਜ੍ਯ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਨੌਂ ਰਾਤਾਂ, ਨਵਰਾਤਰੇ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਸਭ ਬੁਰਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਤਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਜਨ: