ਯੱਗ ਅਤੇ ਹਵਨ

ਯੱਗ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮੂਲ ਯਜ, ਭਾਵ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ, ਜੋੜਨਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਦੇਣਾ, ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਤਿੰਨੇ ਅਰਥ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਭੇਟਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਰੀਤ-ਕਰਮ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ।

ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿੱਧਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਸਮੇਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਮਧੇਨੂ ਕਿਹਾ (ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ੩.੧੦)। ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੇਸ਼੍ਵਰ, ਭਾਵ ਯੱਗ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਅੱਗੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ, ਬੱਦਲ, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਅੰਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਸੀ ਦੇਣ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦਾ, ਉਹ ਗੀਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਰ ਹੈ। ਯੱਗ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਉਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ ਦਾਨ ਹੈ।

ਅੱਗ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੂਕਤ ਹੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਜੋਂ, ਭਾਵ ਉਸ ਪੁਜਾਰੀ ਵਜੋਂ ਜੋ ਰੀਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ ਵਜੋਂ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਭੇਟ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ (ਰਿਗਵੇਦ ੧.੧.੧)। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਹਵਨ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ’ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਬਲਣ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਹਸਤੀ ਵਜੋਂ ਜਿਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਹੋਰ ਆਵਾਹਨ ਲੰਘਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮਿਧਾ, ਪਿੱਪਲ, ਬੋਹੜ, ਅੰਬ ਜਾਂ ਢਾਕ ਦੀਆਂ ਸੁੱਕੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ, ਅੱਗ ਦੀ ਲਾਟ ਨੂੰ ਬਾਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਘ੍ਰਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਗਾਂ ਦਾ ਘਿਓ, ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਜਟਾਮਾਂਸੀ, ਗੁੱਗਲ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਇਲਾਜ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਨ, ਗੁੜ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਤਿਲ ਭੇਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਭੋਜਨ ਦਾ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ, ਵੈਦਿਕ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰਾ ਪੋਸ਼ਣ ਆਖ਼ਰ ਵਗਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਇੱਕ ਭੇਟ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਨਾਲ ਮੋਹਰ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੜਛੀ ਦੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ-ਸਮੱਗਰੀ ਪਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਸਹੀ ਪਲ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭੇਟ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਦੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ, ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਨ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਵਾਹਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਚਾਰਨਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਅਨਾਜ ਜਾਂ ਚਮਚਾ ਭਰ ਘਿਓ ਛੱਡਣ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆ ਉਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਯੱਗ ਦੀ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵੇਦੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਪੰਚ ਮਹਾਯੱਗ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਮਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ (੩.੬੯-੩.੭੨) ਅਤੇ ਤੈਤਿਰੀਯ ਆਰਣ੍ਯਕ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਪੰਜ ਮਹਾਨ ਬਲੀਦਾਨ ਹਨ। ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਯੱਗ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਦੇਵ ਯੱਗ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਆਪ ਹੈ। ਪਿਤ੍ਰ ਯੱਗ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁਸ਼੍ਯ ਯੱਗ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ ਯੱਗ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਭੇਟ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਵੇਦੀ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਵਨ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਪੂਰ, ਗੁੱਗਲ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਵਰਗੀਆਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਘਿਓ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਫਾਈਟੋਕੈਮੀਕਲ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਵਾ ਵਿਚਲੇ ਰੋਗ-ਕਾਰਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਫ਼ਾਈ ਦੀ ਥਾਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਇਸ ਰੀਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਪੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਪਹਿਲੂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਭਗਤ ਲਈ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੱਗ ਦਾ ਅਸਰ ਅੰਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ’ਤੇ ਹੈ। ਸ੍ਵਾਹਾ ਨਾਲ ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ ਹਰ ਭੇਟ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਚੀਜ਼ ਛੱਡਣ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ, ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਅੱਗ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਰਿਗਵੇਦ ਦੂਤ ਆਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਉਸ ਸ਼ਰਤ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਇੱਕ ਟਿਕਾਊ ਸੰਸਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।