ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼

ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼੍ਵਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਪੱਚੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੈਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਧੀਆਂ ਬੰਦ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਉਸ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਬੂੰਦਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹੀਆਂ, ਉੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਪਲ ਦੀ ਯਾਦ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ: ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼, ਭਾਵ ਅੱਖ, ਦਾ ਜੋੜ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਬੀਜ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਸ਼ਰੂ ਦਾ ਠੋਸ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਤੱਕ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹਰ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਬੀਜ ’ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਲੰਬਵਤ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁਖੀ ਜਾਂ ਚਿਹਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਣਕੇ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕੀ ਮੁਖੀਆਂ ਤੱਕ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਮੁਖੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਣਕੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉੱਚੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਰਲਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਨਤ ਅਭਿਆਸ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਖਲਾਈ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੱਖ ਕਿਸੇ ਬਿਨਾਂ ਤਰਾਸ਼ੇ ਬੀਜ ’ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਗਿਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਧਾਰਨ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਇੱਕ ਮੁਖੀ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਆਕਾਰ, ਰੰਗ ਜਾਂ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ।

ਇੱਕ-ਮੁਖੀ ਏਕ ਮੁਖੀ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਏਕਾਗਰਤਾ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਲਈ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ-ਮੁਖੀ ਦੋ ਮੁਖੀ ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼੍ਵਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਮੇਲ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ-ਮੁਖੀ ਤੀਨ ਮੁਖੀ ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਸੁਸਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲਈ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਚਾਰ ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਪੰਚ ਮੁਖੀ, ਜੋ ਕਾਲਾਗਨੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ-ਮੁਖੀ ਛੇ ਮੁਖੀ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੱਤ-ਮੁਖੀ ਸੱਤ ਮੁਖੀ, ਜੋ ਮਹਾਲਕ੍ਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਜਾਬਾਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਲਘੂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਧਾਰਨ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮੂਲ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਧਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਅਸ਼ਰੂਆਂ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਰੀਤ-ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਉਹ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੈਵ ਅਭਿਆਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੀ ਆਈ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤਿਲ ਜਾਂ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਹਲਕੀ ਪਰਤ ਨਾਲ ਕੋਮਲਤਾ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਬੀਜ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਬਣਤਰ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਨਵਾਂ ਮਣਕਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੋਮਵਾਰ ਜਾਂ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਰਾਤ ਚੁਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਓਮ ਨਮਃ ਸ਼ਿਵਾਯ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੀਜ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਆਮ ਖਰੀਦ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰੀਕਰਨ ਦੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੌਤਿਕ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪਹਿਨਣ ਯੋਗ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਮਣਕੇ ਰੇਸ਼ਮ ਜਾਂ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਪਰੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਲੇ ਜਾਂ ਗੁੱਟ ’ਤੇ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਗਤ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਮਣਕਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਮਣਕਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਮਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਆਮ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਣਕੇ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਿੰਦੂ ’ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਸਹੀ ਰੀਤ ਅਪਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਮਣਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਹੀ ਗਹਿਣਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਲਿਆਣ-ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪਣਯੋਗ ਬਿਜਲਈ ਜਾਂ ਜੈਵ-ਗੂੰਜ ਗੁਣ ਹਨ ਜੋ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਦਾਅਵੇ ਮਣਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਜਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ ’ਤੇ। ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ, ਭਗਤੀ-ਭਰੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਪੇ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ, ਅਜੇ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਸਵਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੈਅ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।

ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕਰੰਟ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਸਾਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ: ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਵਤਾ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਰੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਕਰੁਣਾ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਉੱਗੀ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਭਗਤ ਬੀਜ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ ਪਹਿਨਣਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਘੱਟ, ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਛੋਟਾ ਨਵੀਨੀਕਰਨ ਵੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਚੁੱਪਚਾਪ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।