ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਚੰਦਨ

ਯੋਗਿਕ ਸਰੀਰ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਬਿੰਦੂ ਆਗਿਆ ਚੱਕਰ ਦਾ ਆਸਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਜਿਸਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਭਵੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਏਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਆਮ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਧਿਆਨ ਬਾਕੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਬਿੰਦੂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਠੰਢਾ ਲੇਪ ਲਾਉਣਾ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਹਰੀ ਭਟਕਣਾ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨਨ ਵੱਲ।

ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਆਪਣੀ ਠੰਢਕ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਦਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤ ਵੀਰਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ, ਸਿਰ-ਦਰਦ ਘਟਾਉਣ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਪਿੱਤ ਦੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਹਿਲਾਉਣ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਥਿਰ ਏਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਚੰਦਨ ਅਕਸਰ ਉਹ ਆਧਾਰ ਲੇਪ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਭੂਤੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਭਸਮ, ਇੱਕ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਇਹ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਦੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਰੂਬਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਇਹ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸੇ ਸੁਆਹ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਬਣੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਗਤ ਇਸਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਮੱਥੇ ਦੇ ਪਾਰ ਤਿੰਨ ਲੇਟਵੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਬਣਤਰ ਜਿਸਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ, ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਆਰਾਮ ਨਾਲੋਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਵੱਧ ਹੈ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਯਾਦ-ਦਹਾਨੀ ਜੋ ਹਉਮੈ ਦੀ ਪਕੜ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ।

ਕੁੰਕੁਮ, ਜੋ ਹਲਦੀ ਨੂੰ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਕੇ ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਲੀ, ਇੱਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੰਦੂਰੀ ਪਾਊਡਰ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਭਾਵ ਦੈਵੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਚੰਦਨ ਠੰਢਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਨਿਮਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕੁੰਕੁਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਜੀਵੰਤ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸੱਦਣ ਲਈ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਲਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿਆਹੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸਿੰਦੂਰ ਵਜੋਂ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਸੁਆਗਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵੈਸ਼ਣਵ ਭਗਤ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੋਪੀ ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਮਿੱਟੀ ਜੋ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਗਊ-ਚਾਰਕ ਭਗਤਾਂ, ਗੋਪੀਆਂ, ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਲਾਉਣਾ ਉਸੇ ਪਿਆਰ-ਭਰੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸੂਖਮ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਗੋਪੀਆਂ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ।

ਵੈਸ਼ਣਵ ਅਭਿਆਸ ਇੱਕਲੇ ਮੱਥੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਊਰਧ੍ਵ ਪੁੰਡ੍ਰ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੀਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਜਾਂ ਗੋਪੀ ਚੰਦਨ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਬਾਰਾਂ (੧੨) ਵੱਖਰੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਗਲੇ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਹਰ ਬਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੇਸ਼ਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦਾਮੋਦਰ ’ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਰੀਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮੱਥੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਸਤਹ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਤਿਲਕ ਨੂੰ ਆਮ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਤੋਂ ਜੋ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਲਾਉਣ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨੀਅਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ, ਜੇ ਬੇਧਿਆਨੀ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਅਰਥ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਦਾਰਥ, ਹਰ ਲਕੀਰ ਅਤੇ ਹਰ ਬਿੰਦੂ ਕੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਭਗਤ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਅਨਿੱਤਤਾ ਦੀ ਯਾਦ-ਦਹਾਨੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਸੁਆਹ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰਿਵਾਜ ਕਾਰਨ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਤਿਲਕ ਭਗਤੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਡੂੰਘਾ ਨਿੱਜੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਜਨਤਕ ਵੀ, ਹਰ ਸਵੇਰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਬਾਹਰ ਕਦਮ ਰੱਖਦੇ ਹੀ ਜਨਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਜਪੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਅਣਦਿਸਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਰਾਦੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਮੱਥੇ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਰ ਰਾਹੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸਦਾ ਸਹੀ, ਸੁਚੇਤ ਲਾਉਣਾ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਅਸਲ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਬੇਪਰਵਾਹ ਆਦਤ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।