ତିଳକ ଓ ଚନ୍ଦନ

ଯୋଗିକ ଶରୀରତତ୍ତ୍ୱରେ, ଭ୍ରୂଯୁଗଳ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ବିନ୍ଦୁକୁ ଆଜ୍ଞା ଚକ୍ରର ଆସନ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ, ସେହି କେନ୍ଦ୍ର ଯାହା ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ସାଧାରଣ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ, ମନୋଯୋଗ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଏହି ବିନ୍ଦୁ ଦେଇ ବାହାରକୁ ବିକିରଣ ହେବା ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ସେଠାରେ ଶୀତଳ ଲେପ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ସେହି କେନ୍ଦ୍ରକୁ ସୀଲ କରିବା ଏବଂ ଚେତନାକୁ ଧୀରେ ଭିତରକୁ, ବାହ୍ୟ ବିଚଳନ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଧ୍ୟାନ ଆଡ଼କୁ, ଫେରାଇବା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ଚନ୍ଦନ ଲେପ, ଚନ୍ଦନ, ସର୍ବୋପରି ଏହାର ଶୀତଳ ଗୁଣ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟବାନ, ଯାହାକୁ ଆୟୁର୍ବେଦିକ ଭାଷାରେ ଶୀତ ବୀର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କରିବା, ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା ଉପଶମ କରିବା, ଶରୀରର ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ପିତ୍ତର ଅଧିକତା ସମ୍ଭାଳିବା, ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଦାବି କରୁଥିବା ସ୍ଥିର ଏକାଗ୍ରତାକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ। ଅନେକ ଗୃହରେ ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୀତିକର ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଚନ୍ଦନ ପ୍ରାୟତଃ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଲାଗୁଥିବା ଆଧାର ଲେପ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ବିଭୂତି, ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ବାର୍ତ୍ତା ବହନ କରେ। ଶରୀରକୁ ଶାନ୍ତି ଆଡ଼କୁ ଶୀତଳ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ଏହା ଧାରଣକାରୀକୁ ସିଧାସଳଖ ଏହି ସାଧାରଣ ସତ୍ୟ ସହିତ ସାମ୍ନା କରାଇବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଯେ ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ଏହା ଲଗାଯାଉଛି ତାହା ଏକଦିନ ଯେଉଁ ଭସ୍ମରୁ ନିର୍ମିତ ସେଥିକୁ ଫେରିଯିବ। ଶିବ ଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର, ଲଲାଟରେ ତିନି ଆନୁଭୂମିକ ରେଖା ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏକ ଏପରି ଗଠନ ଯାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଉଥିବା ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ତିନି ଗୁଣ, ଚେତନାର ତିନି ଅବସ୍ଥା, କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ନିଜ ତିନି ନେତ୍ରର ସମ୍ମାନ ବୋଲି ପଢ଼ାଯାଏ। ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆରାମ ଅପେକ୍ଷା ସତ୍ୟବାଦିତା, ଏକ ଦୈନନ୍ଦିନ ସ୍ମାରକ ଯାହା ଧରିବା ପୂର୍ବରୁ ଅହଂକାରର ପକଡ଼କୁ ଶିଥିଳ କରିବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

ହଳଦୀକୁ ଚୂନ ସହିତ ଗାଢ଼ ଲାଲ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କୁଙ୍କୁମ, ଏବଂ ଏକ ସମ୍ପର୍କିତ ସିନ୍ଦୂର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ରୋଳୀ, ଶୁଭତା ଓ ଦିବ୍ୟ ନାରୀଶକ୍ତିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସକ୍ରିୟ ଶକ୍ତି ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦନ ଶୀତଳ କରେ ଏବଂ ବିଭୂତି ନମ୍ର କରେ, କୁଙ୍କୁମ ଜୀବନ୍ତ, ଜୀବନ-ପ୍ରତିପାଦକ ଶକ୍ତି ଆହ୍ୱାନ କରିବା ପାଇଁ ପରିଧାନ କରାଯାଏ। ଏହି ସମାନ ଲାଲ ଚିହ୍ନ ବିବାହିତ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ସିନ୍ଦୂର ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ସ୍ୱାଗତର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଦେବତା ଓ ଅତିଥି ଉଭୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ।

ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତମାନେ, ବିଶେଷ କରି କୃଷ୍ଣ-କେନ୍ଦ୍ରିକ ପରମ୍ପରାରେ, ଗୋପୀଚନ୍ଦନକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି, ଏକ ସୁଗନ୍ଧିତ ମାଟି ଯାହା ବୃନ୍ଦାବନ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକାରୁ ଆହରଣ କରାଯାଏ। ଏହାର ନାମ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବାଲ୍ୟକାଳୀନ ଗୋପୀ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ, ଏବଂ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ସେହି ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ମାଧ୍ୟମରେ ଶରୀରର ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକୁ ପବିତ୍ର କରେ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ, ଯାହା ପାଇଁ ଗୋପୀମାନେ ନିଜେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରଥା ଏକକ ଲଲାଟ ଚିହ୍ନକୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ର ନାମକ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଚାରରେ ବିସ୍ତାର କରେ। ଚନ୍ଦନ ବା ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଶରୀରରେ ବାର (୧୨)ଟି ପୃଥକ ବିନ୍ଦୁରେ ଲଗାଯାଏ, ଲଲାଟରୁ ଗଳା, ବକ୍ଷ ଓ ବାହୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିନ୍ଦୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାର ନାମ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସମୟରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ, କେଶବରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦାମୋଦରରେ ଶେଷ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାର ପୁସ୍ତକରେ ମୂଳ ରଖି, ଏହି ପ୍ରଥା କେବଳ ଲଲାଟ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ପବିତ୍ରୀକରଣ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ପୃଷ୍ଠ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ।

ସାଧାରଣ ପ୍ରସାଧନ ଠାରୁ ତିଳକକୁ ଯାହା ଅଲଗା କରେ ତାହା ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ ସହିତ ଆଣାଯାଇଥିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ସେହି ଏକ ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଅନ୍ୟମନସ୍କ ଭାବେ ଲଗାଗଲେ ସେଥିରେ ଯେଉଁ ଅର୍ଥ ଥାଏ, ସେହି ଲେପ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦାର୍ଥ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ରେଖା ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିନ୍ଦୁ କ’ଣ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ ସେ ସଚେତନତା ସହିତ ଲଗାଗଲେ ଯାହା ଧାରଣ କରେ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଯିଏ ବିଭୂତିକୁ ଅସ୍ଥାୟୀତାର ସ୍ମାରକ ଭାବେ ବୁଝେ, ସେ ସେହି ଭସ୍ମରୁ ଏମାନଙ୍କ ପରି କେବଳ ପରମ୍ପରା ଭାବେ ଧାରଣକାରୀଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ପାଏ। ପରମ୍ପରା ସର୍ବଦା ଏହି ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ସଚେତନତାକୁ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛି।

ତିଳକ ଭକ୍ତି ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରେ, ଏହା ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ, ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ନିଜ ଗୃହ ପୂଜାସ୍ଥଳର ନୀରବତାରେ ଲଗାଯାଏ, ଏବଂ ଧାରଣକାରୀ ବାହାରକୁ ପାଦ ଦେବା ମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସର୍ବସାଧାରଣ ହୁଏ। ନୀରବ ଜପ ହୋଇଥିବା ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସଂକଳ୍ପ ପରି ନୁହେଁ, ଲଲାଟ ଚିହ୍ନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଥଚାରୀକୁ ଧାରଣକାରୀର ପରମ୍ପରା ଓ ଦୈନିକ ଅନୁଶାସନ ବିଷୟରେ କିଛି ଘୋଷଣା କରେ। ଏହା ହିଁ କାରଣ ଯେ ଏହାର ସଠିକ, ଯତ୍ନଶୀଳ ପ୍ରୟୋଗ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଧରି ପ୍ରକୃତ ସାବଧାନତାର ବିଷୟ ରହିଛି, ଏକ ଅଚିନ୍ତିତ ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇ ପଡ଼ିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ।