तिलक आणि चंदन

योगिक शरीररचनेत भुवयांमधील बिंदू हे आज्ञा चक्राचे आसन मानले जाते, हे केंद्र पारंपरिकपणे अंतर्ज्ञानी प्रज्ञा आणि अंतर्मुख एकाग्रतेशी जोडलेले आहे. दैनंदिन व्यवहारात लक्ष इतर इंद्रियांबरोबर याच बिंदूतून बाहेर पसरते, असे मानले जाते. तिथे शीतल लेप लावणे, हे केंद्र सील करून जाणीव हळुवारपणे आतल्या दिशेने, बाह्य विचलनाऐवजी चिंतनाकडे वळवणे, असे पारंपरिकपणे वर्णन केले जाते.

चंदनाचा लेप, ज्याला आयुर्वेदात शीत वीर्य म्हणतात, त्याच्या शीतल गुणधर्मासाठी सर्वांपेक्षा अधिक मानला जातो. राग शांत करण्यासाठी, डोकेदुखी कमी करण्यासाठी, शरीरातील अग्नितत्त्व असलेल्या पित्ताचा अतिरेक शमवण्यासाठी आणि ध्यानाला आवश्यक असलेली स्थिर एकाग्रता टिकवण्यासाठी तो लावला जातो. अनेक घरांत त्याचा सुगंध स्वतः देवतांना प्रिय मानला जातो, म्हणूनच चंदन अनेकदा इतर पवित्र चिन्हांसाठी आधार लेप म्हणून वापरले जाते.

विभूती, पवित्र भस्म, पूर्णपणे वेगळा संदेश देते. ते शरीराला शांततेकडे शीतल करण्याऐवजी, ज्या शरीरावर ते लावले आहे ते एक दिवस ज्या भस्मातून बनले आहे त्याच भस्मात परत जाईल, हे साधे सत्य धारण करणाऱ्याला थेट सामोरे आणण्यासाठी असते. शैव भक्त ते त्रिपुंड्र म्हणून, कपाळावर तीन आडव्या रेषा म्हणून धारण करतात; ही रचना कोणत्या परंपरेचा संदर्भ घेतला जातो त्यानुसार तीन गुणांचा, तीन अवस्थांचा किंवा शिवाच्या स्वतःच्या तीन नेत्रांचा सन्मान करणारी मानली जाते. त्याचा उद्देश सांत्वनापेक्षा प्रामाणिकपणा अधिक आहे: अहंकाराची पकड सैल करण्याची दैनंदिन आठवण, ती पकड घट्ट होण्याआधीच.

कुंकू, हळद आणि चुन्यापासून गडद लाल होईपर्यंत बनवलेले, आणि रोळी, त्याच्याशी संबंधित लाल चूर्ण, हे शुभत्व आणि शक्ती, म्हणजे दैवी स्त्रीतत्त्वाची, तेजस्वी व सक्रिय ऊर्जा, यांच्याशी जोडलेले आहेत. जिथे चंदन शीतलता देते आणि विभूती नम्रता शिकवते, तिथे कुंकू जीवनमान्य, उत्साही ऊर्जेचे आवाहन करण्यासाठी धारण केले जाते. हाच लाल बिंदू विवाहित स्त्रियांना सिंदूर म्हणून लावला जातो आणि देवतांना तसेच पाहुण्यांना आशीर्वाद व स्वागताचे चिन्ह म्हणून अर्पण केला जातो.

वैष्णव भक्त, विशेषतः श्रीकृष्णकेंद्रित परंपरांत, गोपीचंदनाला प्राधान्य देतात, जी वृंदावनाशी संबंधित पवित्र मातीपासून काढलेली सुगंधी माती आहे. तिच्या नावात श्रीकृष्णांच्या बालपणीच्या गोपी भक्तांची आठवण आहे, आणि तिचा लेप शरीराच्या सूक्ष्म नाड्यांना त्याच प्रेमळ भक्तीने शुद्ध करतो असे मानले जाते, ज्यासाठी स्वतः गोपी प्रसिद्ध होत्या.

वैष्णव साधना एकाच कपाळावरील चिन्हाचा विस्तार ऊर्ध्वपुंड्र नावाच्या पूर्ण विधीत करते. चंदन किंवा गोपीचंदन शरीरावरील बारा (१२) वेगळ्या बिंदूंवर लावले जाते, कपाळापासून खाली कंठ, छाती आणि बाहूंपर्यंत, आणि प्रत्येक बिंदूवर विष्णूंच्या बारा नावांपैकी एक, केशवापासून सुरू होऊन दामोदरापर्यंत, क्रमाने जप करत चिन्हांकित केला जातो. पद्म पुराणाच्या पंथीय चिन्हांकनाच्या शिकवणीशी संबंधित वैष्णव विधिग्रंथांमध्ये मूळ असलेली ही प्रथा, केवळ कपाळाला नव्हे तर संपूर्ण शरीरालाच अभिषेकास योग्य पृष्ठभाग मानते.

तिलकाला सामान्य सौंदर्यप्रसाधनांपासून वेगळे करणारी गोष्ट म्हणजे लावताना बाळगलेला हेतू. तोच चंदनाचा लेप बेफिकिरीने लावल्यास, प्रत्येक पदार्थ, प्रत्येक रेषा आणि प्रत्येक बिंदू काय साध्य करण्यासाठी आहे याच्या जाणिवेने लावल्यावर जो अर्थ धारण करतो, तो अर्थ धारण करत नाही. विभूती ही अनित्यतेची आठवण आहे हे समजणारा भक्त ते भस्म अशा रीतीने स्वीकारतो, जे केवळ प्रथा म्हणून धारण करणारा कोणीतरी स्वीकारत नाही. परंपरेने नेहमीच बाह्य चिन्हापेक्षा या अंतर्गत जाणिवेला अधिक महत्त्व दिले आहे.

तिलक इतर भक्तिमय साधनांत एक विलक्षण स्थान व्यापतो: तो अत्यंत खासगी आहे, दररोज सकाळी स्वतःच्या घरातील देवघराच्या शांततेत लावला जातो, आणि तरीही धारण करणारा घराबाहेर पडताच लगेच सार्वजनिक होतो. शांतपणे उच्चारलेल्या मंत्रासारखे किंवा न दिसणाऱ्या अंतर्गत संकल्पासारखे नव्हे, कपाळावरील चिन्ह प्रत्येक वाटसरूला धारण करणाऱ्याच्या परंपरेबद्दल आणि दैनंदिन शिस्तीबद्दल काहीतरी सांगते. म्हणूनच त्याचा योग्य आणि काळजीपूर्वक लावण्याचा विषय पिढ्यानपिढ्या खऱ्या सजगतेचा राहिला आहे, विचार न करता पाळली जाणारी निष्काळजी सवय बनला नाही.