ଓମ୍

ଓମ୍, ଯାହାକୁ ଓମ୍ ବା ପ୍ରଣବ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେହି ଆଦି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସ୍ପନ୍ଦନ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଏ, ଯାହାଠାରୁ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଥିବା ମନାଯାଏ। ଏହି ଅକ୍ଷରଟି ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୈଦିକ ସଂହିତାରେ ପବିତ୍ର ପାଠ ପୂର୍ବରୁ ଉଚ୍ଚରିତ ଆବାହନାତ୍ମକ ଧ୍ୱନି ରୂପେ ବାରମ୍ବାର ଦେଖାଯାଏ। ବୈଦିକ ପାଠର ଆରମ୍ଭ ଓ ସମାପ୍ତି ଏହା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ ଏବଂ ଅଧିକାଂଶ ସଂସ୍କୃତ ମନ୍ତ୍ରର ଭୂମିକା ଏହା ହୋଇଥାଏ। ବେଦାନ୍ତ ଶିକ୍ଷାରେ ଏହା ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମର ଧ୍ୱନି-ପ୍ରତୀକ, ସେହି ଏକ ଅକ୍ଷର ଯାହାଦ୍ୱାରା ନିରାକାର ପରମ ସତ୍ତାକୁ ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରାଯାଏ।

ଓମ୍ ବିଷୟରେ ସବୁଠାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିବରଣ ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ ମିଳେ, ଯାହା ବାରଟି ମନ୍ତ୍ରର ଏକ ଲଘୁ ଉପନିଷଦ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷରକୁ ସମର୍ପିତ। ଏହାର ପ୍ରଥମ ମନ୍ତ୍ର (୧) ଘୋଷଣା କରେ: ‘ଓମିତ୍ୟେତଦକ୍ଷରମିଦଂ ସର୍ବମ୍’—ଏହି ଅକ୍ଷର ଓମ୍ ହିଁ ସବୁକିଛି। ଯାହା କିଛି ଅତୀତରେ ଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଛି ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ରହିବ, ତାହା ସବୁ ଓମ୍ ହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ଏହି ତିନି କାଳର ପରେ ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ସାରତଃ ଓମ୍। ଅଷ୍ଟମରୁ ଏକାଦଶ ମନ୍ତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅକ୍ଷରର ତିନୋଟି ଧ୍ୱନି—ଅ, ଉ ଓ ମ—କୁ ଚେତନାର ତିନୋଟି ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥା ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରାଯାଇଛି। ଦ୍ୱାଦଶ ମନ୍ତ୍ର ତାପରେ ଏହି ତିନିର ପରେ ଥିବା ଚତୁର୍ଥ, ନୀରବ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଙ୍କେତ କରେ, ଯାହାକୁ ଉପନିଷଦ ‘ତୁରୀୟ’ କହେ।

ପ୍ରଥମ ଧ୍ୱନି ‘ଅ’ ବୈଶ୍ୱାନର ବା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଯେଉଁଥିରେ ଆତ୍ମା ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥୂଳ ଜଗତକୁ ଜାଣେ; ଏହାର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ନାଭି ନିକଟରେ, ତଳକୁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଧ୍ୱନି ‘ଉ’ ତୈଜସ ବା ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନ୍ତର୍ଜଗତ ଯେଉଁଥିରେ ଚିନ୍ତା, କଳ୍ପନା ଓ ସ୍ମୃତି ବାସ କରନ୍ତି; ଏହାର ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ତୃତୀୟ ଧ୍ୱନି ‘ମ’ ପ୍ରାଜ୍ଞ ବା ସୁଷୁପ୍ତି, ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାର ଅବସ୍ଥା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଏହା ବୀଜ-ସମ୍ଭାବନାର କାରଣ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ମନର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅବିଭକ୍ତ ବିଶ୍ରାମରେ ଲୀନ ହୁଏ; ଏହାର ଅନୁଭବ ନାସିକା, ଭ୍ରୂ ଓ ମୂର୍ଧାରେ ହୁଏ। ଏହି ତିନି ଉଚ୍ଚରିତ ଧ୍ୱନିର ପରେ ଉପନିଷଦ ଏକ ଚତୁର୍ଥ, ନିଃଶବ୍ଦ ଚରଣ ସ୍ଥାପନ କରେ—ଅମାତ୍ର—ସେହି ମୌନ ଯେଉଁଥିରେ ‘ମ’ର ଗୁଞ୍ଜନ ଅବଶେଷରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ଏହା ହିଁ ତୁରୀୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଅଖଣ୍ଡ ଚୈତନ୍ୟ, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ତିନିର ସାକ୍ଷୀ। ଗ୍ରନ୍ଥ ତୁରୀୟକୁ ଆତ୍ମା ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ସେହି ଆତ୍ମା ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକ।

ଉପନିଷଦ ନିଜେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହାର ଉପଦେଶ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଖ୍ୟତଃ ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ କାରିକା ମାଧ୍ୟମରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲା, ଯାହା ଷଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଗୌଡ଼ପାଦଙ୍କୁ ଆରୋପିତ ଏକ ପଦ୍ୟବଦ୍ଧ ଭାଷ୍ୟ। ଗୌଡ଼ପାଦ ଉପନିଷଦର ତର୍କକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ବିସ୍ତାରିତ କରନ୍ତି, ଏହା ପ୍ରତିପାଦନ କରି ଯେ କେବଳ ତୁରୀୟ ହିଁ ସତ୍ୟ ଏବଂ ତିନି ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥା ତାହା ଉପରେ ଅଧ୍ୟାରୋପିତ, ଠିକ୍ ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗ୍ରତ ମନ ଉପରେ ଅଧ୍ୟାରୋପିତ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଅଦ୍ୱୈତ ବେଦାନ୍ତର ଭିତ୍ତି ହେଲା, ସେହି ଅଦ୍ୱୈତ ଦର୍ଶନ ଯାହାକୁ ଗୌଡ଼ପାଦଙ୍କ ଶିଷ୍ୟର ଶିଷ୍ୟ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ସମଗ୍ର ଉପନିଷଦ-ସଂଗ୍ରହ ଉପରେ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରିଥିଲେ। ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ଉପନିଷଦ ଓ କାରିକା ଉଭୟ ଉପରେ ଭାଷ୍ୟ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ବେଦାନ୍ତିକ ତତ୍ତ୍ୱମୀମାଂସାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଓମ୍‌ର ସ୍ଥାନକୁ ସୁଦୃଢ଼ କଲା।

ବେଦାନ୍ତ ବ୍ୟତୀତ, ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଯୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଓମ୍ ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱ ବହନ କରେ। ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗସୂତ୍ର ପ୍ରଣବକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ବାଚକ ଶବ୍ଦ ରୂପେ ଚିହ୍ନିତ କରେ ଏବଂ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତତା ଲାଭ ପାଇଁ ସିଧା ପଥ ଭାବେ ଏହାର ଜପ ବିଧାନ କରେ। ଭଗବଦ୍ଗୀତା (୮.୧୩) ମଧ୍ୟ ଓମ୍କୁ ଏକାକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ କହେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ-କ୍ଷଣରେ ଈଶ୍ୱର-ସ୍ମରଣ ସହିତ ଏହାର ଉଚ୍ଚାରଣର ପରାମର୍ଶ ଦିଏ। ଗୀତା (୧୭.୨୩) ଏହାକୁ ସମାପନ-ଉଚ୍ଚାରଣ ‘ଓମ୍ ତତ୍ ସତ୍’ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼େ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟର ଶେଷରେ ଉଚ୍ଚରିତ ହୁଏ। ଦୈନିକ ଅଭ୍ୟାସରେ ଓମ୍କୁ ତିନୋଟି ଦୀର୍ଘ, ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଧ୍ୱନିରେ ଜପ କରାଯାଏ। ନାଭିରେ ଅନୁଭୂତ ‘ଆ-ଆ-ଆ’ ପାଇଁ ମୁଖ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଲେ, ତାପରେ ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠରେ ଉଠୁଥିବା ‘ଓ-ଓ-ଓ’ ପାଇଁ ସଂକୁଚିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଅବଶେଷରେ ମୂର୍ଧାରେ ଅନୁଭୂତ ଗୁଞ୍ଜାୟମାନ ‘ମ୍-ମ୍-ମ୍’ରେ ବନ୍ଦ ହୁଏ। ସାଧକମାନେ ତାପରେ ଆସୁଥିବା ମୌନରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ଏହାକୁ କେବଳ ବିରାମ ନ ମାନି ଜପର ପ୍ରକୃତ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଯଦିଓ ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ ଉପନିଷଦ ଓମ୍ର ସବୁଠାରୁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବିବରଣ ଦିଏ, ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଗୋଟିଏ ଆଦି ଧ୍ୱନିରେ ସମାହିତ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ଭାରତୀୟ ଧର୍ମର ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ର ‘ଓମ୍ ମଣି ପଦ୍ମେ ହୂଁ’ ଓ ଶିଖ ଆବାହନ ‘ଇକ ଓଙ୍କାର’, ଉଭୟ ନିଜ ନିଜ ଭାଷାରେ ଏହା ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି ଯେ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଏକ, ଏବଂ ଧ୍ୱନି ସ୍ୱୟଂ ସାଧକକୁ ସେହି ଦିଗରେ ନେଇପାରେ। ସନାତନ ଧର୍ମରେ ଓମ୍ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରପାଠ, ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରଥମ ଉଚ୍ଚାରିତ ଧ୍ୱନି ହୋଇ ରହିଛି, ସେହି ଅକ୍ଷର ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟିତ ଜଗତ ଚରଣ-ଦର-ଚରଣ ନିଜ ଅପ୍ରକଟିତ ଉତ୍ସକୁ ଫେରିଯାଏ ବୋଲି ମାନାଯାଏ।