ઓમ

ઓમ, જેને ઓમ્ કે ઔમ્ પણ લખવામાં આવે છે અને જેને પ્રણવ કહેવામાં આવે છે, તેને આદિ બ્રહ્માંડીય સ્પંદન ગણવામાં આવે છે, જેમાંથી સમગ્ર બ્રહ્માંડ પ્રગટ થયું હોવાનું કહેવાય છે. આ અક્ષર ઋગ્વેદ અને અન્ય વૈદિક સંહિતાઓમાં આહ્વાનાત્મક ઉચ્ચારણ તરીકે પહેલેથી જોવા મળે છે, જે પવિત્ર પાઠ પહેલાં મુકાય છે. તે વૈદિક પાઠની શરૂઆત અને અંત બંને કરે છે, અને મોટાભાગના સંસ્કૃત મંત્રોની પૂર્વે મુકાય છે. વેદાંતના ઉપદેશમાં તે બ્રહ્મનું જ ધ્વનિ-પ્રતીક છે, એ એક અક્ષર જેના દ્વારા મન અને વાણી નિરાકાર પરમ તત્ત્વ સુધી પહોંચે છે.

ઓમ વિશેનું સૌથી વિસ્તૃત શાસ્ત્રીય નિરૂપણ માંડૂક્ય ઉપનિષદમાં છે, જે બાર શ્લોકનું નાનું ઉપનિષદ છે અને સંપૂર્ણપણે આ એક જ અક્ષરને સમર્પિત છે. તેનો પ્રથમ શ્લોક ઘોષણા કરે છે: ઓમ ઇત્યેતદ્ અક્ષરમ્ ઇદં સર્વમ્, એટલે કે આ ઓમ અક્ષર એ જ આ સર્વ છે. જે કંઈ અતીત, વર્તમાન કે ભવિષ્યમાં અસ્તિત્વમાં છે તે ઓમ સિવાય બીજું કંઈ નથી, અને ત્રણેય કાળની પેલે પાર જે કંઈ છે તે પણ સારમાં ઓમ જ છે. આઠથી અગિયારમા શ્લોકમાં આ અક્ષરના ત્રણ ધ્વનિ, અ, ઉ અને મ, ચેતનાની ત્રણ સામાન્ય અવસ્થાઓ સાથે જોડાય છે. બારમો શ્લોક આ ત્રણેયથી પર એક ચોથી, મૌન અવસ્થા તરફ નિર્દેશ કરે છે, જેને ઉપનિષદ તુરીય કહે છે.

પ્રથમ ધ્વનિ અ વૈશ્વાનર અવસ્થાને અનુરૂપ છે, જાગૃત અવસ્થા, જેમાં આત્મા પાંચ ઇન્દ્રિયો દ્વારા સ્થૂળ ભૌતિક જગતને જાણે છે; તેનો અનુનાદ નાભિ પાસે નીચે અનુભવાય છે. બીજો, ઉ, તૈજસ અવસ્થાને અનુરૂપ છે, સ્વપ્નાવસ્થા, વિચાર, કલ્પના અને સ્મૃતિનું સૂક્ષ્મ આંતરિક જગત, જે છાતી અને કંઠમાં ગુંજે છે. ત્રીજો, મ, પ્રાજ્ઞ અવસ્થાને અનુરૂપ છે, ગાઢ, સ્વપ્નરહિત નિદ્રાની અવસ્થા. તે બીજરૂપ સંભાવનાની કારણ-અવસ્થા છે, જેમાં મનની ક્રિયા પણ અભેદ વિશ્રાંતિમાં વિલીન થઈ ગઈ હોય છે, અને તેનો અનુભવ નાસિકાના પોલાણ, કપાળ અને મસ્તકના ઉપરના ભાગમાં થાય છે. આ ત્રણ ઉચ્ચારિત ધ્વનિઓથી પર ઉપનિષદ એક ચોથો, ધ્વનિરહિત ભાગ મૂકે છે, અમાત્ર, એ મૌન જેમાં મનો ધ્વનિ આખરે વિલીન થાય છે. આ તુરીય છે, શુદ્ધ અવિભાજ્ય ચેતના, જાગૃત, સ્વપ્ન અને ગાઢ નિદ્રા ત્રણેયની અપ્રકટ સાક્ષી. ઉપનિષદ તુરીયને આત્મા સાથે ઓળખાવે છે, એ સ્વ જે બ્રહ્મ સાથે એક છે.

ઉપનિષદ પોતે એટલું સંક્ષિપ્ત છે કે તેનો ઉપદેશ મોટે ભાગે માંડૂક્ય કારિકા દ્વારા પછીની પેઢીઓ સુધી પહોંચ્યો, જે છઠ્ઠી સદીના આચાર્ય ગૌડપાદને આભારી પદ્યાત્મક ભાષ્ય છે. ગૌડપાદ ઉપનિષદના તર્કને સંપૂર્ણપણે ખોલે છે, અને દલીલ કરે છે કે માત્ર તુરીય જ સત્ય છે અને ત્રણ સામાન્ય અવસ્થાઓ તેના પર આરોપિત છે, જેમ સ્વપ્ન જાગૃત મન પર આરોપિત હોય છે. આ અર્થઘટન અદ્વૈત વેદાંત માટે પાયારૂપ બન્યું. ગૌડપાદના પોતાના શિષ્યના શિષ્ય આદિ શંકરાચાર્યે પાછળથી વિશાળ ઉપનિષદ સાહિત્યમાં આ દર્શનને વ્યવસ્થિત કર્યું. શંકરાચાર્યે પોતે ઉપનિષદ અને કારિકા બંને પર ભાષ્ય લખ્યું, જેનાથી વેદાંતિક તત્ત્વમીમાંસાના કેન્દ્રમાં ઓમનું સ્થાન સુદૃઢ થયું.

વેદાંત ઉપરાંત, શાસ્ત્રીય યોગમાં પણ ઓમનું એટલું જ મહત્ત્વ છે. પતંજલિનું યોગ સૂત્ર પ્રણવને ઈશ્વરની વાચિક અભિવ્યક્તિ તરીકે ઓળખાવે છે, અને તેના પુનરાવર્તનને એકાગ્ર ધ્યાન તરફનો સીધો માર્ગ ગણાવે છે. ભગવદ્ગીતા (૮.૧૩) પણ ઓમને એકાક્ષર બ્રહ્મ કહે છે, અને મૃત્યુની ક્ષણે ઈશ્વરના સ્મરણ સાથે તેનું ઉચ્ચારણ કરવાની ભલામણ કરે છે. ગીતા (૧૭.૨૩) તેને ઓમ તત્ સત્ સાથે પણ જોડે છે, જે દરેક પવિત્ર કાર્યના અંતે ઉચ્ચારાય છે. દૈનિક સાધનામાં ઓમ ત્રણ લાંબા, સભાન ધ્વનિ તરીકે ગવાય છે. મોં પહોળું થાય છે અને નાભિ પાસે અનુભવાતો લાંબો “આ” ધ્વનિ નીકળે છે, પછી તે સંકોચાઈને છાતી અને કંઠમાંથી ઊઠતો “ઓ” ધ્વનિ બને છે, અને અંતે મસ્તક સુધી અનુભવાતા ગુંજારવ “મ્” માં સમાપ્ત થાય છે. ત્યાર પછી સાધકો તેના પછી આવતા મૌનમાં વિશ્રાંતિ લે છે, તેને માત્ર વિરામ નહીં પણ ગાનની સાચી પરાકાષ્ઠા ગણીને.

માંડૂક્ય ઉપનિષદ ઓમને સૌથી વ્યવસ્થિત વિવરણ આપે છે, છતાં પરમ તત્ત્વને એક આદિ ધ્વનિમાં સમાવી શકાય છે એવી શ્રદ્ધા ભારતીય ધર્મમાં બીજે પણ જોવા મળે છે. બૌદ્ધ મંત્ર ઓમ મણિ પદ્મે હુમ અને શીખ આહ્વાન ઇક ઓંકાર, પોતપોતાની શૈલીમાં, પુષ્ટિ કરે છે કે દિવ્ય એક છે અને ધ્વનિ પોતે જ સાધકને તેની તરફ લઈ જઈ શકે છે. સનાતન ધર્મમાં ઓમ હજી પણ શાસ્ત્ર, પૂજા અને ધ્યાન, ત્રણેયની પૂર્વે મુકાતો પ્રથમ ધ્વનિ છે, એ અક્ષર જેના દ્વારા પ્રગટ જગત કહેવાય છે કે તે પોતાના અપ્રકટ મૂળ તરફ ચતુર્થાંશે ચતુર્થાંશે પાછું વળે છે.