વાહેગુરુ

વાહેગુરુ, શીખ ધર્મમાં ઈશ્વર માટેનું સૌથી વ્યાપક રીતે વપરાતું નામ, બે તત્ત્વોથી બને છે: વાહે, જે વિસ્મય અને આદરનો ઉદ્ગાર છે, અને ગુરુ, એટલે શિક્ષક કે માર્ગદર્શક. બંને મળીને આ શબ્દ ઈશ્વરને તર્ક દ્વારા પહોંચવાના અમૂર્ત પ્રથમ કારણ તરીકે નહીં, પણ એવી હાજરી તરીકે નામ આપે છે જે આશ્ચર્ય જગાડે છે. તે દાર્શનિક શીર્ષક કરતાં ચકિત ભક્તિના ઉદ્ગાર જેવું વધુ છે. આથી જ શીખ ઉપદેશ વાહેગુરુના પુનરાવર્તનને માત્ર કોઈ લેબલનું પઠન ગણતો નથી. તે વિસ્મયનો જ અભ્યાસ છે, દરેક ઉચ્ચાર એ વિસ્મયને ફરી જાગૃત કરવા માટે છે જેને વ્યક્ત કરવા આ શબ્દ ઘડાયો હતો.

ગુરબાણીમાં ગુરુ નાનક દેવ જીથી શરૂ કરીને ઈશ્વર પ્રત્યે સંબોધનના અનેક સ્વરૂપો ચાલે છે. પરંતુ વાહેગુરુને ગુરમંત્ર તરીકે, એટલે કે ગુરુ-પ્રદત્ત ધ્યાન-મંત્ર તરીકે, પઠવાની ચોક્કસ પ્રથા ભાઈ ગુરદાસ સાથે ગાઢ રીતે સંકળાયેલી છે, જેઓ ગુરુ અર્જન દેવ જીના હેઠળ આદિ ગ્રંથના સંકલન વખતે લિપિકાર હતા. વાર ભાઈ ગુરદાસ, જે ભક્તિ-ગીતોનો સંગ્રહ છે, તેમાં ભાઈ ગુરદાસ શીખોને વાહેગુરુને સ્મરણના મંત્ર તરીકે અપનાવવા આહ્વાન કરે છે. આ આહ્વાને આવનારી પેઢીઓમાં આ શબ્દને શીખ ધ્યાન-સાધનાના કેન્દ્રમાં સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરી. ગુરબાણીમાં વિસ્મયના સામાન્ય ઉદ્ગાર રૂપે રહેલો આ શબ્દ, પછીની શીખ ભક્તિમાં ઔપચારિક રીતે પઠાતા ગુરમંત્ર સુધીનો માર્ગ આ પરંપરાના આરંભિક સુદૃઢીકરણના ગાળામાં પૂરો થયો.

શીખ ધર્મશાસ્ત્ર વાહેગુરુથી નહીં, પણ ઇક ઓંકારથી શરૂ થાય છે, જેનો અર્થ છે “એક સર્જક”. આ શીખ ગ્રંથનું મૂળભૂત મૂળ શ્લોક મૂળ મંત્રની આરંભિક ઘોષણા છે, જે શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ જીના અંગ 1 પર, જપજી સાહિબની શરૂઆતમાં જ મળે છે. ઇક ઓંકાર શીખ આસ્થાના મૂળભૂત સત્યને તેના સૌથી સંક્ષિપ્ત રૂપમાં કહે છે: સર્વ અસ્તિત્વના મૂળમાં એક, અવિભાજ્ય, સર્વોચ્ચ વાસ્તવિકતા છે. વાહેગુરુ આ ઘોષણા સાથે સ્પર્ધા કરતો નથી કે તેની બાજુમાં બીજો દેવ ઉમેરતો નથી. તે એ જ એકનું નામ છે, જેને વિસ્મય અને આત્મીયતા સાથે સંબોધવામાં આવે છે. ઇક ઓંકાર દાર્શનિક તથ્ય કહે છે; વાહેગુરુ એ અનુભવાત્મક નામ છે જેનો ભક્ત પ્રાર્થના અને ધ્યાનમાં આશ્રય લે છે.

વાહેગુરુ સાથે ગુરબાણીમાં બે વધુ શબ્દો સતત આવે છે: નિરંકાર, એટલે આકાર વિનાનો, અને અકાલ, એટલે કાળથી પર. બંને સાથે મળીને એક મહત્ત્વની વાત આગ્રહપૂર્વક કહે છે. આ શબ્દ વાહેગુરુ જે પણ વિસ્મય અને આત્મીયતા ધારણ કરે, તે ક્યારેય કોઈ મૂર્તિ, અવતાર કે ચોક્કસ આકાર કે યુગમાં બંધાયેલા પ્રાણીની ઉપાસનામાં તૂટી પડતો નથી. નિરંકાર તરીકે ઈશ્વરને કોઈ પ્રતિમામાં કેદ કરી શકાય નહીં; અકાલ તરીકે ઈશ્વરને ઇતિહાસની કોઈ એક ક્ષણ સાથે બાંધી શકાય નહીં. શીખ ઉપદેશ આ ગુણોને વાહેગુરુની ઉન્મત્ત પરિચિતતા સાથે એક જ શ્વાસમાં ધારણ કરે છે. નિરાકાર, શાશ્વત એકની આદર અને તેની સાથેનો આત્મીય, વિસ્મયભર્યો સંબોધન ક્યારેય વિરોધમાં ગણાતા નથી.

ગુરબાણી ઈશ્વરનું એવી રીતે વર્ણન કરે છે જે બીજે ક્યાંક વિરોધાભાસી લાગે. ઈશ્વર સંપૂર્ણપણે પરે છે, સર્જિત બ્રહ્માંડની પહોંચથી પર, અને એ જ સમયે દરેક જીવના હૃદયમાં આત્મીય રીતે વસનાર પણ છે. શીખ ઉપદેશ આ વિરોધાભાસને કોઈ એક દાવાને નરમ પાડીને નહીં, પણ બંનેને સમાન રીતે સત્ય ગણીને ઉકેલે છે. જે વાહેગુરુ માનવ વિચારના સર્વ વર્ગોથી પર છે, તે જ ભક્તની શ્વાસ કરતાં પણ વધુ નજીક છે. અંદર એટલો જ હાજર જેટલો બહાર, આ વાહેગુરુને સાધકે કોઈ દૂરના સ્થળે જવાની જરૂર નથી; માત્ર ધ્યાનને અંદર તરફ વાળવાની જરૂર છે, જ્યાં એક હાજરી પહેલેથી છે.

આ શબ્દનો મુખ્ય ભક્તિપ્રયોગ નામ સિમરનનો વિષય તરીકે છે, એટલે કે દિવ્ય નામનું પુનરાવર્તિત સ્મરણ, જે યાંત્રિક સૂત્રને બદલે શ્વાસ પર ધ્યાન રાખીને કરવામાં આવે છે. ભક્તો નિત્યનેમ, સામૂહિક કીર્તન અને એકાંત ધ્યાન દરમિયાન વાહેગુરુનું શાંતિથી કે મોટેથી પુનરાવર્તન કરે છે. તેઓ ધ્વનિને જ એવું કેન્દ્ર માને છે જે મનને સ્થિર કરે છે અને દુન્યવી વિક્ષેપથી ધ્યાન હટાવીને જે હાજરીનું નામ આ શબ્દ છે તેની તરફ વાળે છે. વાહેગુરુ દૃશ્ય પ્રતીકને બદલે ધ્વનિ હોવાથી, આ સાધના ચિંતન માટે કોઈ છબી પર આધાર રાખતી નથી. ભક્તનું ધ્યાન અક્ષરો પર અને તે અક્ષરો જે વિસ્મય જગાડવા માટે છે તેના પર ટકે છે.

નિરંકાર, એટલે કે ઈશ્વરના આકાર વિનાના સ્વરૂપ પર શીખ ધર્મનો આગ્રહ સમજાવે છે કે વાહેગુરુ શા માટે ગાવામાં આવતા ધ્વનિ તરીકે કાર્ય કરે છે, દૃશ્યમાન રૂપ તરીકે નહીં. આકાર ધરાવતા વ્યક્તિગત દેવની ઉપાસના કરતી પરંપરાઓ ઘણી વાર કોઈ મૂર્તિ કે ચિત્ર પર ધ્યાન કરે છે. શીખ ભક્તિ તેના બદલે ભક્તને એક શબ્દ આપે છે, જે અંદર લઈ જઈ શકાય, જેનું અંધારામાં, હલનચલનમાં, કે રોજિંદા કામની વચ્ચે પુનરાવર્તન થઈ શકે, કોઈ દૃશ્ય વસ્તુ મનમાં રાખવાની જરૂર વિના. આથી વાહેગુરુ એવી રીતે સુવાહ્ય બને છે જે કોઈ છબી ક્યારેય બની શકતી નથી, દિવસના કામ દરમિયાન મૌનથી વહન થઈ શકે છે, જેટલું ગુરદ્વારામાં મોટેથી બોલાય છે તેટલું જ સહેલાઈથી.

શીખ ઉપદેશ સતત વાહેગુરુ તરફના માર્ગને દાર્શનિક તર્ક કે વિધિ-તકનીકને બદલે પ્રેમ અને ભક્તિના માર્ગ તરીકે રજૂ કરે છે. ગુરબાણી કહે છે કે એકલી બુદ્ધિ આવી વાસ્તવિકતાને પામી શકતી નથી. તે એકસાથે નિરાકાર અને આત્મીય રીતે નજીક છે, સર્વ વર્ગોથી પર હોવા છતાં હૃદયમાં વસે છે. જે તર્ક ઉકેલી શકતો નથી, તે સતત પ્રેમાળ સ્મરણ ધીરે ધીરે ખોલે છે, એવું કહેવાય છે. ભક્ત વાહેગુરુને વિવાદથી પહોંચેલા નિષ્કર્ષ તરીકે નહીં, પણ ધીરજભર્યા, વારંવારના ધ્યાન અને સ્નેહના વળાંક દ્વારા ઓળખાતી હાજરી તરીકે જાણે છે, એ એક જેને સદીઓ પહેલાં આ શબ્દ વિસ્મય સાથે આવકારવા ઘડાયો હતો.