નિતનેમ

નિત્યનેમ બે પંજાબી શબ્દો જોડે છે: નિત, એટલે દરરોજ, અને નેમ, એટલે નિશ્ચિત નિયમ કે શિસ્ત, જેથી આ શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ દૈનિક શિસ્ત થાય છે. તે ગુરબાણીની એ રચનાઓના સમૂહનું નામ છે જે નિષ્ઠાવાન શીખો દરરોજ ત્રણ નિશ્ચિત સમયે, એટલે સવારે, સાંજે અને સૂતા પહેલાં, પઠે છે, જેથી દિવ્ય નામનું સ્મરણ ક્યારેક ક્યારેક ઊઠતી ઇચ્છા પર છોડી દેવાને બદલે દિવસના માળખામાં વણાઈ જાય.

સવારનું પઠન પંજ બાણી તરીકે ઓળખાતી પાંચ રચનાઓનું બનેલું છે. તેની શરૂઆત જપજી સાહિબથી થાય છે, જે ગુરુ નાનકે રચી છે અને જે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબની સૌથી પ્રથમ રચના તરીકે મુકાઈ છે, અને ગ્રંથના અંગ 1 થી 8 સુધી ફેલાયેલી છે. તેના પછી જાપ સાહિબ, તવ-પ્રસાદ સવૈયે અને ચૌપાઈ સાહિબ આવે છે, જે દસમા ગુરુ, ગુરુ ગોબિંદ સિંઘની ત્રણ રચનાઓ છે, જે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબને બદલે દસમ ગ્રંથમાંથી લેવાઈ છે. સવારનો ક્રમ ત્રીજા ગુરુ, ગુરુ અમર દાસે રચેલા આનંદ સાહિબથી પૂરો થાય છે, જે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં અંગ 917 થી 922 પર મળે છે. દૈનિક નિત્યનેમમાં તેની ચાળીસ પૌડીઓમાંથી માત્ર પ્રથમ પાંચ અને અંતિમ પૌડી પઠાય છે.

સાંજની પ્રાર્થના રહિરાસ સાહિબ એક જ રચના નથી, પણ અનેક ગુરુઓના સ્તોત્રોનો સંગ્રહ છે. તેનો મુખ્ય ભાગ સો દર, જે અંગ 8 થી 10 પર છે, અને સો પુરખ, જે અંગ 10 થી 12 પર છે, તેનાથી બને છે, બંને ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના આરંભિક ભાગમાં છે. તેમાં બેંતી ચૌપાઈ અને આનંદ સાહિબનો એક ભાગ પણ સામેલ છે, અને અંતે સમુદાયની ઊભા રહીને કરાતી વિનંતી પ્રાર્થના, એટલે અરદાસથી તે પૂરું થાય છે. સૂર્યાસ્ત સમયે પઠાતાં તે દિવસના કામનો અંત ચિહ્નિત કરે છે અને સાંજ ઢળે તે પહેલાં મનને ફરી દિવ્ય તરફ વાળે છે.

દિવસની અંતિમ પ્રાર્થના કીર્તન સોહિલા છે, જે સૂતા પહેલાં પઠાય છે અને ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના અંગ 12 થી 13 પર મળે છે. નિત્યનેમમાં તેના સ્થાન ઉપરાંત તેની બીજી ભૂમિકા પણ છે. એ જ રચના શીખ અંતિમ સંસ્કારની વિધિમાં પણ પઠાય છે, જેથી સામાન્ય દિવસનો અંત કરતી પ્રાર્થના અને જીવનનો અંત કરતી પ્રાર્થના એક જ છે. આ રાત્રિના વિશ્રામને એ ઊંડા વિશ્રામ સાથે જોડે છે, જે શીખો માને છે કે મૃત્યુ પછી આત્માની રાહ જુએ છે.

આ બાણીઓનું એક દૈનિક શિસ્ત તરીકે ચોક્કસ જૂથીકરણ સિખ રહિત મર્યાદા દ્વારા મજબૂત થયું, જે શિરોમણિ ગુરદ્વારા પ્રબંધક કમિટી દ્વારા 1945માં અપનાવાયેલી આચારસંહિતા છે. તે દરેક આચરણ કરતા શીખ પાસેથી અપેક્ષિત ફરજોમાં નિત્યનેમના પઠનનો ઉલ્લેખ કરે છે. અમૃતધારી શીખો, એટલે અમૃત સંચાર વિધિ દ્વારા ઔપચારિક રીતે ખાલસામાં દીક્ષિત થયેલા, માટે આ પઠન બંધનકર્તા દૈનિક પ્રતિબદ્ધતા છે, જે તેમની પોતાની દીક્ષા વખતે પઠાયેલી એ જ પાંચ સવારની બાણીઓ ચાલુ રાખે છે. દીક્ષિત હોય કે ન હોય, કોઈ પણ શીખ આ સાધના અપનાવી શકે છે, અને ઘણા લોકો સંપૂર્ણ સમૂહ તરફ આગળ વધતા પહેલાં ફક્ત જપજી સાહિબથી શરૂઆત કરે છે.

આ બાણીઓનું પઠન માત્ર યાંત્રિક પુનરાવર્તન ગણાતું નથી. તે એવા સમયે દિવ્ય નામ તરફ ધ્યાનનું સતત વળાંક છે જ્યારે મન તેને સૌથી વધુ ગ્રહણ કરી શકે છે: દિવસની માંગણીઓ એકઠી થાય તે પહેલાં સવારે તાજા જાગીને, કામ પૂરું થયા પછી સૂર્યાસ્ત સમયે, અને ઊંઘના ઉંબરે જ્યારે મન વિખરાયેલું રહેવાને બદલે એકત્ર થઈ શકે છે. શીખ ઉપદેશ માને છે કે આ પુનરાવર્તિત વળાંક ધીમે ધીમે હૌમૈ, એટલે આત્મકેન્દ્રિત અહંકારને પાતળો કરે છે, અને તેની જગ્યાએ નમ્રતા, કૃતજ્ઞતા અને જીવનના સામાન્ય વ્યવહારની નીચે વહેતી દિવ્યની વધુ સ્થિર સભાનતા કેળવે છે.

નિત્યનેમ એક દિવસની સમગ્ર ચાપને આવરી લે છે, અને તે જીવનના સૌથી મહત્ત્વના સંક્રમણો, એટલે દીક્ષા અને મૃત્યુ બંને વખતે પણ પઠાય છે. આ કારણે તે એકલદોકલ ભક્તિ-અભ્યાસને બદલે એ માળખા તરીકે વધુ કાર્ય કરે છે જેમાં નિષ્ઠાવાન શીખનું સમગ્ર જીવન જીવાય છે. જે શબ્દો શીખની ધર્મમાં ઔપચારિક પ્રવેશને શરૂ કરે છે, તે જ શબ્દો પછીની દરેક સામાન્ય સવારની સાથે રહે છે. જે શબ્દો સામાન્ય રાતનો અંત કરે છે, તે જ તેની અંતિમ રાતે બોલાય છે. સમય જતાં, દૈનિક શિસ્ત ભક્તિમય જીવનના આકારથી અભિન્ન બની જાય છે, દરરોજ સવારે નવીકૃત થતી લય, જે અખંડ રીતે પોતાની અંતિમ સાંજ તરફ વહે છે.