નામ સિમરન

નામ સિમરન, એટલે કે દિવ્ય નામનું સ્મરણ, શીખ આધ્યાત્મિક જીવનનો આધારસ્તંભ છે. ગુરબાણીમાં સતત તેના પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, કારણ કે તે એ સાધના છે જેની આસપાસ બીજી સર્વ ભક્તિ-શિસ્ત ગોઠવાય છે. અન્ય પરંપરાઓમાં ધ્યાનને ક્યારેક સમાન વજન ધરાવતી અનેક શિસ્તોમાંની એક ગણવામાં આવે છે. શીખ ઉપદેશ સિમરનને તેના કેન્દ્રમાં મૂકે છે, અને વાહેગુરુના સતત સ્મરણને એ દોરી તરીકે જુએ છે જેની આસપાસ બીજી દરેક સાધના, નિત્નેમ એટલે કે દૈનિક નિર્ધારિત પ્રાર્થનાઓથી લઈને નિઃસ્વાર્થ સેવા સુધી, વણાવી જોઈએ.

મુખ્ય સાધના ગુરમંત્રનું પુનરાવર્તન છે, એટલે કે વાહેગુરુ, જેનો અર્થ થાય છે અદ્ભુત પ્રકાશક. તેનો પાઠ શ્વાસ પર ધ્યાન રાખીને કરવામાં આવે છે, કોઈ યાંત્રિક સૂત્રની જેમ સભાનતા વિના નહીં. આ એક જ શબ્દમાં સાધનાનું સંપૂર્ણ વજન સમાયેલું છે, કારણ કે તેને અનેક વિકલ્પોમાંના એક નામ તરીકે નહીં, પણ આંતરચેતનાને ભક્તના ધ્યાનને દિવ્ય તરફ વાળવા માટે સૌથી યોગ્ય ગણાયેલો ચોક્કસ શબ્દ તરીકે જોવામાં આવે છે.

જપજી સાહિબ, જે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબની આરંભની રચના છે, તેની પૌડી ૩૫ થી ૩૭માં ગુરુ નાનકે આત્માની પ્રગતિનું જે વર્ણન કર્યું છે, તેમાં તેઓ પાંચ ખંડ, એટલે કે લોકો, નું વર્ણન કરે છે, જેમાંથી સાધક આગળ વધે છે. તે ધર્મ ખંડ, એટલે કે કર્તવ્યના લોકથી શરૂ થાય છે, જ્યાં સ્મરણ પહેલાં રસના રૂપે પ્રગટે છે, એટલે કે જીભ વડે પુનરાવર્તન, જે સભાનપણે અને હેતુપૂર્વક બોલવામાં આવે છે. સાધક જ્ઞાન ખંડ અને સરમ ખંડ, એટલે કે જ્ઞાન અને પુરુષાર્થના લોકોમાં આગળ વધે છે તેમ, આ બોલાયેલું પુનરાવર્તન શ્વાસની જાગૃતિ સાથે કરાતા જાપમાં ઊંડું થાય છે, જેને સાસ કહેવામાં આવે છે. સ્મરણ એવી વસ્તુ સાથે જોડાય છે જે શ્વાસ જેટલી સતત અને અનૈચ્છિક છે, એ નિશ્ચિત સમયે કરાતું કોઈ સભાન કાર્ય બની રહેતું નથી.

સરમ ખંડમાંથી આગળ વધીને કરમ ખંડ, એટલે કે કૃપાના લોકમાં પ્રવેશતાં સાધના વધુ ઊંડી બને છે, કારણ કે નામ શ્વાસમાંથી સુરત, એટલે કે ભક્તની પોતાની જાગૃતિ અને વિચારમાં ઊતરે છે. આ તબક્કે જે બની રહ્યું છે તેને વધુ યથાર્થ રીતે વર્ણવવા માટે જાપને બદલે સિમરન શબ્દ વપરાવા લાગે છે. આ એક સ્પષ્ટપણે ઊંચી અવસ્થા ગણાય છે, જેમાં દિવ્ય નામ હવે ભક્તે જીભ કે શ્વાસ વડે સક્રિયપણે ઉત્પન્ન કરવાનું રહેતું નથી, પરંતુ વિચારના તંતુમાં વધુ ને વધુ હાજર રહેતું હોય છે.

સૌથી આગળનો તબક્કો નામને સુરતમાંથી હિરદે, એટલે કે હૃદય સુધી લઈ જાય છે. અહીં સાધના આપમેળે ચાલતી સ્થિતિ જેવી કહેવાય છે, જેમાં દિવ્ય નામ અંદર ગુંજે છે અને તેને ટકાવી રાખવા માટે સભાન પ્રયત્નની જરૂર રહેતી નથી. આ શુદ્ધ ભક્તિનો તબક્કો છે, જેમાં ભક્તિ હવે કોઈ કાર્ય તરીકે કરાતી નથી, પરંતુ ભક્તની સ્થિર અવસ્થા તરીકે સહજ રીતે હાજર હોય છે. અહીં જ સાધનાને અજપા જાપનું નામ મળે છે, એટલે કે અવાજ વિનાનું પુનરાવર્તન, જે ચેતના કે જેને હવે તેને આગળ ધકેલવાની જરૂર નથી તેના ભીતર પોતાની મેળે ચાલતું રહે છે.

આ માળખાને એક શબ્દ વારંવાર બોલવાના સાદા ઉપદેશથી જે અલગ પાડે છે તે એ આગ્રહ છે કે સિમરન તબક્કાઓમાં ખૂલે છે. દરેક તબક્કો પાછલા કરતાં ગુણાત્મક રીતે ભિન્ન છે, માત્ર એક જ તકનીકનું લાંબું કે વધુ વારંવારનું પુનરાવર્તન નથી. રસનાથી શરૂઆત કરનાર ભક્ત હૃદયમાં સ્થિર થયેલા ભક્તે જે કર્યું છે તેનું નબળું સંસ્કરણ નથી કરી રહ્યો. તે ગુરુ નાનકે જપજી સાહિબના પાંચ ખંડોમાં જે પ્રગતિ આલેખી હતી તેના પ્રારંભિક બિંદુ પર છે, જ્યાં દરેક તબક્કો અનિશ્ચિત કાળ સુધી પુનરાવર્તિત થવાના પઠાર નહીં, પણ વાસ્તવિક આગળનું પગલું છે.

અજપા જાપ તરફની પ્રગતિ સાંભળીને એવું લાગી શકે કે ભક્તો ઓછું કરવા તરફ કામ કરી રહ્યા છે, પરંતુ ઉપદેશ આ છાપને સંપૂર્ણપણે ઉલટાવે છે. લક્ષ્ય ઓછો પ્રયત્ન નથી, પણ રૂપાંતરિત ધ્યાન છે. તે એવી અવસ્થા છે જેમાં દિવ્યનું સ્મરણ ભક્તના જાગૃત જીવનના બાકીના ભાગ સાથે સભાન ધ્યાન માટે હરીફાઈ કરતું નથી, કારણ કે તે તે જીવન સાથે અલગ પ્રવૃત્તિ તરીકે ઠસાવાને બદલે એક સળંગ ભાગ બની ગયું છે. હૃદય સુધી પહોંચવું રસના વડે પાઠ કરવા કરતાં સરળ નથી, પણ વધુ કઠણ છે, કારણ કે તે સમગ્ર વ્યક્તિને, શ્વાસ, મન અને હૃદય સાથે મળીને, એ પાત્ર બનવાનું કહે છે જે અગાઉના તબક્કા માત્ર જીભ એકલી વહન કરે એમ ઇચ્છતા હતા.

શીખ ઉપદેશ સતત સિમરનનાં ચોક્કસ ફળો ગણાવે છે: આંતરિક આનંદ (આનંદ), નકારાત્મક અને ઘૂસણખોર વિચારોથી રક્ષણ, અને સાધના ઊંડી થતાં ધીમે ધીમે વધતો આધ્યાત્મિક પ્રકાશ. આ ફળો એ તબક્કાઓની પ્રગતિનું સ્વાભાવિક પરિણામ ગણાય છે, એવા પુરસ્કાર તરીકે નહીં કે જે રસનાથી સીધા હૃદય સુધી ઉતાવળે કૂદી જવા ઇચ્છતો અધીરો ભક્ત વહેલાં મેળવી શકે. આ ઉપદેશ ક્રમને ઓળંગી જવાની કોઈ તકનીક આપતો નથી, માત્ર એવી ખાતરી આપે છે કે દરેક તબક્કે સતત સાધના આખરે આગલા તબક્કામાં ખૂલે છે.