ચઢદી કલા અને ભાણા

શીખ આધ્યાત્મિક જીવનમાં ચઢદી કલા અને ભાણાને બે અસંબંધિત વિચારો તરીકે નહીં, પણ એક અવિભાજ્ય જોડી તરીકે શીખવવામાં આવે છે. ભાણા દૈવી ઇચ્છાના સ્વીકારનું નામ છે, એટલે કે એ સમજ કે જે કંઈ બને છે, સ્વાગતયોગ્ય હોય કે ન હોય, તે વાહેગુરુના હુકમ, એટલે કે આદેશ હેઠળ પ્રગટ થાય છે. ચઢદી કલા સદા ઊર્ધ્વગામી ભાવનાનું નામ છે, એટલે ઊંચું મનોબળ અને ઉત્સાહી હિંમતની સ્થિતિ, જેને શીખ ઉપદેશ એ સ્વીકાર સાથે રાખવાની ભલામણ કરે છે. બેમાંથી કોઈ એક શબ્દ બીજા વિના પૂરેપૂરો અર્થ આપતો નથી. ચઢદી કલા વિનાનો ભાણાનો સ્વીકાર નિષ્ક્રિય સમર્પણમાં ફેરવાઈ જવાનું જોખમ ધરાવે છે, જ્યારે ભાણા વિનાની ચઢદી કલા નીચે કશા આધાર વિનાની બળજબરીપૂર્વકની પ્રસન્નતા બની જવાનું જોખમ ધરાવે છે. બંનેને સાથે રાખતાં તેઓ એક જ વલણનું વર્ણન કરે છે: જે કંઈ આવે તેનો સામનો સમર્પણ અને શક્તિ બંને સાથે કરવો.

ભાણાનો પાયો શીખ સમજ પરના હુકમમાં છે, એટલે કે તે દૈવી વ્યવસ્થા જેની અંદર સમગ્ર બ્રહ્માંડ ગતિ કરે છે. ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ જીની આરંભિક રચના જપજી સાહિબ, જે ગુરુ નાનક દેવ જીએ રચી છે, તેની બીજી પૌડીમાં કહે છે કે સર્વ જીવો હુકમમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે, અને તેની બહાર કંઈ નથી. આને એક ઠંડો બ્રહ્માંડીય નિયતિવાદ તરીકે નહીં, પણ એક કરુણામય સર્જનહારથી ટકી રહેલા બ્રહ્માંડની રચના તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, જેથી હુકમનો સ્વીકાર કરવો એટલે તેની પાછળના ઇરાદામાં વિશ્વાસ કરવો, માત્ર નિર્વૈયક્તિક શક્તિ સામે ઝૂકી જવું નહીં.

ભાણા ભક્તને સુખ અને દુઃખને એક જ સ્થિર વિશ્વાસ સાથે મળવાનું કહે છે, એવી રીતે નહીં કે આરામને દૈવી કૃપાનો પુરાવો અને કષ્ટને તેની ગેરહાજરીનો પુરાવો માની લેવામાં આવે. શીખ ઉપદેશ ભક્તને પીડાને નકારવા કે નુકસાન ન થતું હોવાનો ઢોંગ કરવા માટે કહેતો નથી. તેના બદલે તે કહે છે કે પીડાને એ જ હુકમના ભાગ રૂપે સ્વીકારવી જે આનંદ પણ લાવે છે, જેથી કોઈ પણ અતિ દિવ્ય સાથેના સંબંધનો અંતિમ શબ્દ ન બને. આ સમભાવને જીવનભરની સાધનાથી કેળવાતી વસ્તુ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે, ત્વરિત સિદ્ધિ તરીકે નહીં, અને ગુરબાણી આ વિષયને વારંવાર પાછો લાવે છે, કારણ કે તે અનુભવને એવી બે બાજુઓમાં વહેંચવાની સામાન્ય માનવ વૃત્તિની વિરુદ્ધ જાય છે: જેનું સ્વાગત કરીએ અને જેનો પ્રતિકાર કરીએ.

જ્યાં ભાણા ભક્તને અંદરથી સ્થિર કરે છે, ત્યાં ચઢદી કલા એ બહારના વલણનું વર્ણન કરે છે જે તે સ્થિરતા ઉત્પન્ન કરવાની છે: સદા ઊર્ધ્વગામી ભાવના, એવું મનોબળ જે માત્ર ટકી રહેવાને બદલે ઊંચે ચડે છે. આ શબ્દસમૂહ દરેક શીખને અરદાસના સમાપનમાંથી પરિચિત છે, જે સર્વના કલ્યાણ, એટલે કે સરબત દા ભલા, સાથે ચઢદી કલા માટે પ્રાર્થના કરે છે. લગભગ દરેક ઉપાસનાના અંતે આ પ્રાર્થના પઠવાથી આકાંક્ષા સતત નવી રહે છે, નહીં કે તેને એવા ગુણ તરીકે ગણવામાં આવે જે વ્યક્તિ પાસે એક વાર અને કાયમ માટે હોય કે ન હોય. ચઢદી કલા સ્વીકાર વિનાની મુશ્કેલી પર લાદેલો બળજબરીપૂર્વકનો આશાવાદ નથી. તે વાહેગુરુમાંના વિશ્વાસનું દૃશ્યમાન ફળ છે, જે એટલો ઊંડો છે કે પરિસ્થિતિ હવે વ્યક્તિની ભાવના પર અંતિમ શબ્દ ધરાવતી નથી.

શીખ સ્મૃતિ પાંચમા ગુરુ અને આદિ ગ્રંથના સંકલનકાર ગુરુ અર્જન દેવ જીનું ઉદાહરણ સાચવે છે, જેમણે જીવનના અંતે અત્યંત યાતના સહન કરી, અને તે સ્વસ્થતા સાથે જેને પરંપરા ભાણાનું સૌથી સ્પષ્ટ જીવંત પ્રદર્શન ગણે છે. યાતના વચ્ચે પણ તેઓ એવું પુષ્ટિ કરતા રહ્યા હોવાનું સ્મરાય છે કે વાહેગુરુની જે ઇચ્છા હોય તે તેમને મીઠી લાગે છે; તેરા કિઆ મીઠા લાગે, એ ગુરબાણીમાંથી લીધેલો શબ્દસમૂહ છે, જેને શીખો સંપૂર્ણ સ્વીકારના વ્યક્તિકરણ તરીકે આજે પણ પઠે છે. પરંપરા તેમની તે ઘડીની આધ્યાત્મિક સ્વસ્થતા પર ભાર મૂકે છે, એ પરિસ્થિતિઓ પર નહીં જેણે તેમને દુઃખ પહોંચાડ્યું, અને પછીની પેઢીઓ માટે પાઠ તરીકે તેમનો હુકમમાંનો વિશ્વાસ રજૂ કરે છે, તેમણે સહન કરેલા અન્યાયને નહીં.

ચઢદી કલા અને ભાણાને એવી માન્યતાઓ તરીકે નથી ગણવામાં આવતી જેની એક વાર પુષ્ટિ કરીને પછી માત્ર ધારણ કરી લેવામાં આવે. શીખ ઉપદેશ તેમને સતત સાધનાથી કેળવાતા વલણો તરીકે ગણે છે, મુખ્યત્વે નામ સિમરન, એટલે કે દિવ્ય નામનું સ્મરણ, અને સેવા, એટલે નિઃસ્વાર્થ સેવા. સિમરન મનને એ સ્મૃતિમાં સ્થિર કરે છે કે સર્વ કરુણામય હુકમ હેઠળ પ્રગટ થાય છે, જ્યારે સેવા એ સ્થિરતાને કર્મમાં બહાર તરફ વાળે છે, જેથી ભાણાનો સ્વીકાર દુનિયામાંથી પાછા ખસી જવામાં ફેરવાતો નથી, પણ વ્યક્તિને તેમાં ઉદારતાથી કાર્ય કરવા મુક્ત કરે છે, આરામની ચિંતાભરી લાલસા કે નુકસાનના ભયથી વિચલિત થયા વિના.

કારણ કે અરદાસ ચઢદી કલાને એક જ સમાપન શ્વાસમાં સરબત દા ભલા સાથે જોડે છે, તેથી આ શબ્દસમૂહ જે ઊર્ધ્વગામી ભાવના દર્શાવે છે તે ક્યારેય એકલા વ્યક્તિની સેવા કરવા માટે નથી. ભક્તનું પોતાનું મનોબળ બીજાના કલ્યાણની ચિંતામાં સ્વાભાવિક રીતે વહે છે, એમ માનવામાં આવે છે, જેથી ચઢદી કલા ખાનગી સંતોષનું વર્ણન નથી જે દુનિયાથી બંધ હોય, પણ એવી આંતરિક શક્તિનું વર્ણન છે જે સક્રિય રીતે અન્યનું ભલું ઇચ્છે છે અને તે ઇચ્છા પ્રમાણે વર્તે છે. આ જ કારણે પરંપરા ચઢદી કલાને સકારાત્મક વિચારસરણીનો પર્યાય બનાવવાનો વિરોધ કરે છે; તે જેણે તેને પામી છે તે વ્યક્તિમાંથી બહાર તરફ વિસ્તરતી સંભાળની નૈતિકતાથી અવિભાજ્ય છે.

રોજિંદી મુશ્કેલીમાંથી પસાર થતા ભક્ત માટે, ચઢદી કલા અને ભાણા સાથે મળીને ન તો કષ્ટનો ઇનકાર આપે છે, ન તેની સામે નિરાશા. તેઓ એક સ્થિર વિશ્વાસ આપે છે કે જે કંઈ બને તે એવા હુકમ હેઠળ પ્રગટ થાય છે જેના પર ભરોસો રાખી શકાય, સાથે એક ઊર્ધ્વગામી હિંમત જોડાય છે, જેથી દુઃખ કે નુકસાનને વ્યક્તિની ભાવના પર અંતિમ નિર્ણય આપવામાં આવતો નથી. શીખ ઉપદેશ માને છે કે આ સંયોજન, જે દરરોજ સ્મરણ અને સેવા દ્વારા આચરાય છે અને એક વાર પ્રાપ્ત કરીને બાજુએ મૂકી દેવાતું નથી, તે વ્યક્તિને, અરદાસના પોતાના શબ્દોમાં, સદા ચઢદી કલામાં રહેવા દે છે.