ગુરુ રામદાસ અને અમૃતસરની સ્થાપના

ગુરુ રામદાસ, જેમનું જન્મનું નામ જેઠા હતું, તેમનો જન્મ ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૧૫૩૪ના રોજ લાહોરની ચૂના મંડીમાં થયો, જે તે સમયે પંજાબમાં વેપાર અને વિદ્યાનું સમૃદ્ધ કેન્દ્ર હતું. સાત વર્ષની ઉંમરે અનાથ થયા પછી તેમનો ઉછેર તેમનાં દાદીએ બસરકે ગામમાં કર્યો, જ્યાં કેટલાંક વર્ષો સુધી તેમણે બાફેલા ચણા વેચીને આજીવિકા મેળવી. આ બાળપણ વાસ્તવિક મુશ્કેલીઓથી ભરેલું હતું, જેણે પછીથી તેમની નમ્રતા અને મૌન સેવાની પ્રતિષ્ઠા ઘડી. બાર વર્ષની ઉંમરે તેઓ ત્રીજા શીખ ગુરુ, ગુરુ અમર દાસને મળ્યા, અને એ મિલનથી તેમણે પોતાને સંપૂર્ણપણે તેમના ચરણોમાં સેવા અને ભક્તિ માટે સમર્પિત કરી દીધો, ગુરુગૃહના સૌથી નમ્ર કાર્યો, જેમ કે પાણી વહેવડાવવું, ફરિયાદ કે બદલાની અપેક્ષા વિના કરતા રહ્યા.

ગુરુ અમર દાસે પોતાની નાની પુત્રી, બીબી ભાની, ના લગ્ન સમર્પિત યુવાન જેઠા સાથે કર્યા, જેમને ત્રણ પુત્રો થયા, જેમાં અર્જન પણ હતા, જે આગળ જતાં તેમના ઉત્તરાધિકારી બન્યા. ૧ સપ્ટેમ્બર ૧૫૭૪ના રોજ ગુરુ અમર દાસે તેમને ચોથા નાનક, ગુરુ રામદાસ તરીકે સ્થાપિત કર્યા. આ નિર્ણય તેમની નમ્રતા અને વર્ષોની સેવાની ઓળખરૂપે લેવાયો હતો, જેને ગુરુ અમર દાસના પોતાના પુત્રો કરતાં પણ ઊંચું મૂલ્ય અપાયું. આ રીતે લોહીના સંબંધના ઉત્તરાધિકાર કરતાં ગુણ અને ભક્તિને સ્થાન અપાયું, જેમ ગુરુ અમર દાસની પોતાની સ્થાપના પણ એક સમયે આ જ રીતે થઈ હતી.

ગુરુ બન્યા પછી રામદાસે પોતાના સસરાએ અગાઉ મેળવેલી જમીન પર નવી વસાહત સ્થાપવાનું કાર્ય શરૂ કર્યું, એક શાંત, વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી જગ્યા, જ્યાં હજી સુધી કોઈ નગર વસ્યું નહોતું. તેમણે તેનું નામ ચક રામદાસ રાખ્યું, જે પાછળથી રામદાસપુર બન્યું, અને તેના કેન્દ્રમાં એક વિશાળ સરોવર ખોદાવ્યું, જે એવા પાણીથી ભરાવાનું હતું જેમાં રોગ-મુક્તિ અને આધ્યાત્મિક શક્તિ હોવાનું માનવામાં આવતું: અમૃત સરોવર, “અમૃતનું સરોવર.” તેમણે પોતે આસપાસના પ્રદેશમાંથી વેપારીઓ અને કારીગરોને અહીં વસવા આમંત્રણ આપ્યું, તેમને જમીન આપી અને વેપારને પ્રોત્સાહન આપ્યું. શરૂઆતથી જ તેમની દૃષ્ટિ એવા નગરની હતી જે માત્ર પૂજાસ્થળ ન હોય, પરંતુ એક જીવંત, આત્મનિર્ભર સમુદાય બને, જે એક પવિત્ર કેન્દ્રની આસપાસ વિકસે, જ્યાં શ્રદ્ધા અને દૈનિક આજીવિકા સાથે મળીને ખીલે, એકબીજાથી અલગ ન રહે.

ગુરુ રામદાસ સૌથી વધુ રચનાશીલ ગુરુ-કવિઓમાંના એક હતા: ત્રીસ રાગોમાં રચાયેલાં તેમનાં ૬૩૮ શબદ, જેમાં ૨૪૬ પદ, ૧૩૮ શબદ અને ૩૧ અષ્ટપદીનો સમાવેશ થાય છે, તે શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ જીમાં સચવાયેલાં છે. તેમાં ચાર લાવાં છે, જે તેમણે ખાસ કરીને શીખ વિવાહને સંપન્ન કરવા રચી હતી. આજે પણ દરેક આનંદ કારજ લગ્ન સમારોહમાં તે પઢાય છે, તેમની બાણી આજે પણ એ જ ક્ષણે ઉચ્ચારાય છે જ્યારે બે જીવન એક થાય છે, તેમણે લખ્યા પછી સદીઓ બાદ પણ. આ એક દુર્લભ ઉદાહરણ છે કે શાસ્ત્રના રચયિતાએ પોતાના જીવનકાળમાં જ એવો સંસ્કાર ઘડ્યો, જે આજે પણ શબ્દશઃ એ જ રીતે સંપન્ન થાય છે.

ગુરુ રામદાસ સરોવર કે તેના કેન્દ્રમાં બનનારા કોઈ પણ મંદિરની પૂર્ણતા જોવા માટે જીવિત રહ્યા નહીં. તેઓ ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૧૫૮૧ના રોજ આ સંસારમાંથી વિદાય થયા, ગોઇંદવાલમાં એ જ ઓરડામાં જ્યાં ઠીક સાત વર્ષ પહેલાં તેમના સસરા અને પૂર્વજ ગુરુનું દેહાંત થયું હતું. તેમના પુત્ર અને ઉત્તરાધિકારી ગુરુ અર્જન દેવે આ કાર્ય આગળ વધાર્યું. તેમણે સરોવરનું ખોદકામ પૂર્ણ કર્યું અને તેના બરાબર કેન્દ્રમાં એક ટાપુ પર હરમંદિર સાહિબ, એટલે કે સુવર્ણ મંદિર, બંધાવ્યું, પિતાના સ્વપ્નને શીખ ધર્મના સૌથી પવિત્ર સ્થાનમાં પરિવર્તિત કરીને. શીખ સ્મૃતિમાં આ પૂર્ણતા જેટલી પહેલી વાર અહીં પાયો નાખનાર ગુરુનો પુરાવો છે, એટલી જ પુત્રની ભક્તિનો પણ પુરાવો છે. આસપાસના નગરે પોતાનું કાયમી નામ તેના હૃદયમાં રહેલા સરોવર પરથી મેળવ્યું: અમૃતસર, “અમૃતનું સરોવર.”

અમૃત સરોવર આજે પણ એ જ જગ્યાએ છે જ્યાં ગુરુ રામદાસે તેને ખોદાવ્યું હતું, આજે સુવર્ણ મંદિરની આસપાસ ફરતી આરસની પરિક્રમાથી ઘેરાયેલું. વર્ષના દરેક દિવસે, ઋતુ ગમે તે હોય, હજારો યાત્રાળુઓ આજે પણ તેના પાણીમાં સ્નાન કરે છે અને ત્યાં પ્રાર્થના કરે છે. ઘણા સૂર્યોદય પહેલાં જ આવે છે, પ્રથમ પ્રવેશનારાઓમાં સામેલ થવાની ઇચ્છાથી, અને ત્યાં શાસ્ત્રપાઠ સૂર્યોદય પહેલાંથી લઈને રાત્રિ ઘણી મોડી સુધી વિરામ વિના ચાલુ રહે છે. જે એક ગુરુના શાંત, વૃક્ષોથી ઘેરાયેલી ભૂમિ પર સરોવર ખોદવાના નિર્ણયથી શરૂ થયું હતું, તે આજે પૃથ્વીના સૌથી વધુ દર્શન થતાં અને સૌથી પવિત્ર સ્થળોમાંનું એક બની ગયું છે, એ યાદ અપાવતાં કે ગુરુ રામદાસ, જેમને તેમના જીવનકાળમાં મુખ્યત્વે તેમની નમ્રતા અને વર્ષોની મૂંગી સેવા માટે યાદ કરાતા, તેમણે એવું નગર પાછળ છોડ્યું જેના દરવાજા દરેક પૃષ્ઠભૂમિના ભક્તો માટે ખુલ્લા છે.