ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ ਜੇਠਾ ਸੀ, 24 ਸਤੰਬਰ 1534 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿਖੇ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਾਦੀ ਦੁਆਰਾ ਬਸਰਕੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਬਲੇ ਹੋਏ ਛੋਲੇ ਵੇਚ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਜਾਂ ਬਦਲੇ ਦੀ ਆਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਮਰ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਧੀ, ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ, ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਮਰਪਿਤ ਨੌਜਵਾਨ ਜੇਠਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਜਨ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ। 1 ਸਤੰਬਰ 1574 ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ, ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਸੀ — ਇਹ ਗੁਣ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵੀ ਕਦੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਸੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ — ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਜੰਗਲੀ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਚੱਕ ਰਾਮਦਾਸ ਰੱਖਿਆ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਲਾਬ ਖੁਦਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਫ਼ਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਸੀ: ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ, "ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਰੋਵਰ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਿਊਂਦਾ-ਜਾਗਦਾ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਬਣੇ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਇਕੱਠੇ ਵਧਣ, ਵੱਖ ਨਾ ਰਹਿਣ।

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਗੁਰੂ-ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 638 ਸ਼ਬਦ, 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 246 ਪਦੇ, 138 ਸਲੋਕ ਅਤੇ 31 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ — ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਲਈ ਰਚੀਆਂ। ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਆਨੰਦ ਕਾਰਜ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਪਲ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਦੋ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਸਮ ਘੜੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਬ-ਸ਼ਬਦ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਸਰੋਵਰ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਜਿਊਂਦੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਹ 16 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੇ ਉਸੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਅਤੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਦਾ, ਠੀਕ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ — ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ — ਬਣਵਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗੁਰੂ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੱਥੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਈ ਨਾਮ ਇਸ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਲਿਆ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, "ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸਰੋਵਰ।"

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਸੀ, ਅੱਜ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਾਠ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਜੰਗਲੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਲਾਬ ਖੁਦਵਾਉਣ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ — ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਸੇਵਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਗਏ ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।