ਅਰਦਾਸ
ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ‘ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਕੀ’ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੁਕਾਂ
ਇਕੁ ਓਅੰਕਾਰ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ।
ਸ਼ਲੋਕ 1
ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਖੰਡਾ) ਸਾਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ।
ਸ਼ਲੋਕ 2
ਦਸਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਦੀ।
ਸ਼ਲੋਕ 3
ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਉਤੀ (ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਿਆ, ਫੇਰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ, ਅਮਰਦਾਸ, ਰਾਮਦਾਸ, ਅਰਜਨ, ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ, ਹਰਿਰਾਇ, ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ; ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਨੌ ਨਿਧੀਆਂ ਘਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਸਹਾਇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਲੋਕ 4
ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਜੋ ਪੰਥ ਦੇ ਵਾਲੀ ਹਨ, ਸਭ ਥਾਈਂ ਸਹਾਇ ਹੋਣ। ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਜੋਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਾਠ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਬੋਲੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 5
ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ, ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ, ਹਠੀਆਂ, ਜਪੀਆਂ, ਤਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਮ ਜਪਿਆ, ਵੰਡ ਛਕਿਆ, ਦੇਗ ਚਲਾਈ, ਤੇਗ ਵਾਹੀ, ਅਣਡਿੱਠ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਰਾਇਆ – ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰੇ ਸੱਚਿਆਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ, ਖਾਲਸਾ ਜੀ, 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਬੋਲੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 6
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹਿੱਤ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ, ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਾਏ, ਖੋਪਰੀਆਂ ਲੁਹਾਈਆਂ, ਚਰਖੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਗਏ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ, ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ ਸੁਆਸਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਈ – ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ, ਖਾਲਸਾ ਜੀ, 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਬੋਲੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 7
ਪੰਜਾਂ ਤਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਬੋਲੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 8
ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਚਿੱਤ ਆਵੇ; ਚਿੱਤ ਆਵਣ ਦੇ ਸਦਕੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਹੋਣ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ; ਦੇਗ ਤੇਗ ਦੀ ਫਤਹਿ ਹੋਵੇ; ਬਿਰਦ ਦੀ ਪੈਜ ਰਹੇ, ਪੰਥ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ; ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਹਾਇ ਹੋਣ; ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਬੋਲ ਬਾਲੇ – 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਬੋਲੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 9
ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾਨ, ਕੇਸ ਦਾਨ, ਰਹਿਤ ਦਾਨ, ਬਿਬੇਕ ਦਾਨ, ਵਿਸਾਹ ਦਾਨ, ਭਰੋਸਾ ਦਾਨ, ਸਭ ਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਾਮ ਦਾਨ; ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੀ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਚੌਂਕੀਆਂ, ਝੰਡੇ, ਬੁੰਗੇ – ਜੁਗੋ-ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਰਹਿਣ; ਧਰਮ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ – 'ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਬੋਲੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 10
ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਨ ਨੀਵਾਂ (ਨਿਮਰ) ਹੋਵੇ, ਮੱਤ (ਬੁੱਧ) ਉੱਚੀ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਮੱਤ ਦਾ ਰਾਖਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹੈ।
ਸ਼ਲੋਕ 11
ਹੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ! ਆਪਣੇ ਪੰਥ (ਖ਼ਾਲਸੇ) ਦੇ ਸਦਾ ਸਹਾਈ ਦਾਤਾਰ ਹੋਵੋ। ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ, ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਤੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵਿਛੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਦਾਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
ਸ਼ਲੋਕ 12
ਹੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਣ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੇ ਤਾਣ, ਨਿਓਟਿਆਂ (ਆਸਰੇਵਾਲਿਆਂ) ਦੀ ਓਟ, ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ! ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਹੈ। ਅਖਰ (ਬੋਲ) ਦਾ ਵਾਧਾ-ਘਾਟਾ, ਭੁੱਲ-ਚੁੱਕ ਮਾਫ਼ ਕਰਨੀ। ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਕਾਰਜ ਪੂਰੇ ਕਰਨੇ। ਉਹ ਪਿਆਰੇ ਮਿਲਾਓ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਚਿੱਤ ਆਵੇ। ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ।
ਸ਼ਲੋਕ 13
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾ।
ਸ਼ਲੋਕ 14
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ।
ਸ਼ਲੋਕ 15
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਤਿਥੀਆਂ 'ਤੇ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜਾਂ ਸੰਝ ਵੇਲੇ
ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਧੂਫ਼, ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਜਲ
- ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ
ਪਿਛੋਕੜ
ਅਰਦਾਸ ਸਿੱਖ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੇਰ, ਸ਼ਾਮ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਅਰਦਾਸ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ‘ਅਰਜ਼ਦਾਸ਼ਤ’ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬੇਨਤੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ‘ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਕੀ’ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਆਖਦੀ ਹੈ।
ਕਥਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ
ਅਰਦਾਸ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਆਸ਼ਾਵਾਦ (ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ) ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਅਸੀਸ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹੋ →ਇਸ ਪਾਠ ਬਾਰੇ
ਰਚੇਤਾ: Guru Gobind Singh Ji (opening verse) and the Khalsa Panth
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਰਚਨਾ
ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਉੜੀ ‘ਪ੍ਰਿਥਮ ਭਗੌਤੀ ਸਿਮਰਿ ਕੈ’ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ‘ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਕੀ’ (ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ) ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ੧੦’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵਾਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਚੀ। ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭਗਉਤੀ ਦਾ ਅਰਥ
ਸਿੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ‘ਭਗਉਤੀ’ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦੈਵੀ ਕਿਰਪਾਨ ਵੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਪਉੜੀ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਉਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸ੍ਰੀ ਭਗਉਤੀ ਜੀ ਸਹਾਇ’ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਿੰਨ ਭਾਗ
ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ, ਵਿਚਲਾ ਭਾਗ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ। ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਭਾਗ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਚਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਸਿਮਰਨ
ਵਿਚਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ, ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਚਾਲ੍ਹੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਲਈ ਸੀਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਿਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸੰਗਤ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਆਖਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਪਤੀ ਦੇ ਬੋਲ
ਅਰਦਾਸ ‘ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ’ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ’ ਹੈ।
ਰੂਪ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ
‘ਅਰਦਾਸ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ‘ਅਰਜ਼ਦਾਸ਼ਤ’ (ਬੇਨਤੀ) ਤੋਂ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ੧੯੪੫ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਿਥਮ ਭਗੌਤੀ’ ਵਾਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ‘ਨਾਨਕ ਨਾਮ’ ਵਾਲੀ ਸਮਾਪਤੀ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Guru Nanak Dev Ji
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੋਰ
ਸਭ ਵੇਖੋਸੰਬੰਧਿਤ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ
ਉਹੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ