ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ

ਇੱਕ ਓਅੰਕਾਰ, ਸਤਿ ਨਾਮ, ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ, ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ, ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ, ਅਜੂਨੀ, ਸੈਭੰ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ। ਜਪੁ। ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਜੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਹੁਣ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਨਾਨਕ, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਹੀ ਰਹੇਗਾ।

ਸੋਚ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਲੱਖ ਵਾਰ ਸੋਚੀਏ। ਚੁੱਪ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਲਗਾ ਕੇ ਲਿਵ ਲਾਈ ਰੱਖੀਏ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ, ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰ ਭਰ ਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾਈਏ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਆਣਪਾਂ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਵੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ। ਕਿਵੇਂ ਸੱਚਾ ਹੋਈਏ? ਕਿਵੇਂ ਝੂਠ ਦਾ ਪਰਦਾ ਟੁੱਟੇ? ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣਾ, ਨਾਨਕ, ਇਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।

ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਆਕਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਵਡਿਆਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਕਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਨਾਨਕ, ਜੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਹਉਮੈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗਾ।

ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਦਾਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈਆਂ ਦਾ ਗਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਔਖੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਗਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਗਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਜੀਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਦੇਣ ਦਾ ਗਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਜਾਪਦਾ ਅਤੇ ਦਿਸਦਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕਰੋੜਾਂ-ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੁਗਾਂ-ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਰਾਹ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਉਹ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਕੇ ਵਿਗਸਦਾ ਹੈ।

ਸੱਚਾ ਮਾਲਕ, ਸੱਚਾ ਨਾਮ, ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਲੋਕ ਮੰਗਦੇ ਹਨ, "ਦੇ, ਦੇ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਾਤਾ ਦਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਕੀ ਰੱਖੀਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਬਾਰ ਦਿਸੇ? ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਕੀ ਬੋਲੀਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਿਆਰ ਕਰੇ? ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕੱਪੜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਮੋਖ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਹੀ ਸੱਚਾ ਹੈ।

ਉਹ ਨਾ ਥਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਣ ਪਾਇਆ। ਨਾਨਕ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਗਾਓ। ਗਾਓ, ਸੁਣੋ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਰੱਖੋ। ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਸੁਖ ਘਰ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਗੁਰਮੁਖ ਨਾਦ, ਗੁਰਮੁਖ ਵੇਦ, ਗੁਰਮੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ, ਗੁਰੂ ਹੀ ਗੋਰਖ, ਗੁਰੂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗੁਰੂ ਹੀ ਪਾਰਬਤੀ ਮਾਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਹਿਣਾ ਅਤੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਸਮਝ ਦੇ ਦੇ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ।

ਜੇ ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸਫਲ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਿੰਨੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸਨੇ ਰਚੀ, ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮਤਿ ਵਿੱਚ ਰਤਨ, ਜਵਾਹਰ, ਮਾਣਿਕ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੁਣ ਲਈਏ। ਗੁਰੂ, ਇੱਕ ਸਮਝ ਦੇ ਦੇ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ।

ਜੇ ਚਾਰੇ ਜੁਗਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਹੋਰ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ, ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਨਾਮ ਰੱਖ ਕੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀ ਕਮਾਈ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਉਸਦੀ ਪੁੱਛ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੀੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜਾ ਕਰ ਕੇ, ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਗੁਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਵੰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਝਦਾ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਗੁਣ ਦੇ ਸਕੇ।

ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧ, ਪੀਰ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਨਾਥ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਧਵਲ (ਬੈਲ) ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦੀਪ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਕਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਨਾਨਕ, ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਈਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮੂੰਹੋਂ ਮੰਦੇ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭੇਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵੇਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਾਨਕ, ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ-ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਹਜ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸ਼ੇਖ, ਪੀਰ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਅਥਾਹ (ਡੂੰਘਾ) ਹੱਥ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੱਸੇ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼, ਕਲਮ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਜਾਣ ਲਵੇ।

ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਸੁਰਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਭਵਨਾਂ ਦੀ ਸੁਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਜਮ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਜਾਣ ਲਵੇ।

ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਰਸਤਾ ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਜਾਣ ਲਵੇ।

ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਮੋਖ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਨਕ, ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਭੀਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅਜਿਹਾ ਨਾਮ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਨਾਲ ਮੰਨ ਕੇ ਜਾਣ ਲਵੇ।

ਪੰਚ (ਪੰਜ) ਪ੍ਰਵਾਨ ਹਨ, ਪੰਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ। ਪੰਚ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਚ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਚਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇੱਕ ਗੁਰੂ 'ਤੇ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕਰਤੇ ਦੇ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਧੌਲ (ਬੈਲ) ਧਰਮ ਹੈ, ਦਇਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਥਾਪ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਸਮਝੇ, ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੌਲ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਭਾਰ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ। ਉਸ ਭਾਰ ਹੇਠਾਂ ਕੌਣ ਜ਼ੋਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ, ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਸਭ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਕਲਮ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖਾ ਕੋਈ ਲਿਖ ਕੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ? ਲਿਖਿਆ ਲੇਖਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਹੈ? ਕਿੰਨੀ ਤਾਕਤ, ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਰੂਪ? ਕਿੰਨੀ ਦਾਤ, ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿੰਨੀ? ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਕਵਾਉ (ਆਦੇਸ਼) ਨਾਲ ਪਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਲੱਖ ਦਰਿਆ ਹੋਏ। ਕੁਦਰਤ ਕੀ ਹੈ, ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ? ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹੀ ਭਲੀ ਕਾਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਹੈ, ਨਿਰੰਕਾਰ।

ਅਣਗਿਣਤ ਜਪ, ਅਣਗਿਣਤ ਪਿਆਰ। ਅਣਗਿਣਤ ਪੂਜਾ, ਅਣਗਿਣਤ ਤਪ ਅਤੇ ਤਾਪ। ਅਣਗਿਣਤ ਗ੍ਰੰਥ, ਮੂੰਹੋਂ ਵੇਦ ਪਾਠ। ਅਣਗਿਣਤ ਯੋਗੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਭਗਤ, ਗੁਣ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ। ਅਣਗਿਣਤ ਸਤੀ, ਅਣਗਿਣਤ ਦਾਤਾਰ। ਅਣਗਿਣਤ ਸੂਰਮੇ, ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਭਖ (ਭੁੱਖ) ਦਾ ਸਾਰ। ਅਣਗਿਣਤ ਮੌਨੀ, ਲਿਵ ਲਾ ਕੇ ਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਕੀ ਹੈ, ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ? ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹੀ ਭਲੀ ਕਾਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਹੈ, ਨਿਰੰਕਾਰ।

ਅਣਗਿਣਤ ਮੂਰਖ, ਘੋਰ ਅੰਨ੍ਹੇ। ਅਣਗਿਣਤ ਚੋਰ, ਹਰਾਮ ਦਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ। ਅਣਗਿਣਤ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਅਮਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਅਣਗਿਣਤ ਗਲਵੱਢੇ, ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ। ਅਣਗਿਣਤ ਪਾਪੀ, ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਝੂਠੇ, ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਮਲੇਛ, ਮੈਲ ਖਾ ਕੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਣਗਿਣਤ ਨਿੰਦਕ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਭਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਨੀਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹੀ ਭਲੀ ਕਾਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਹੈ, ਨਿਰੰਕਾਰ।

ਅਣਗਿਣਤ ਨਾਮ, ਅਣਗਿਣਤ ਥਾਂ। ਅਗੰਮ, ਅਗੰਮ, ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ। ਅਣਗਿਣਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਭਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਮ, ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਲਾਘਾ। ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨ, ਗੀਤ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ। ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ, ਬੋਲਣਾ, ਬਾਣੀ। ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸੰਜੋਗ ਦਾ ਵਖਾਣ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਲਿਖੇ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਨਾਮ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਕੁਦਰਤ ਕੀ ਹੈ, ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ? ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹੀ ਭਲੀ ਕਾਰ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਹੈ, ਨਿਰੰਕਾਰ।

ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਤਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਗੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਤ ਨਾਲ ਕੱਪੜਾ ਪਲੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਬਣ ਦੇ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਤਿ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਗੰਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਮ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਧੁਪਦੀ ਹੈ। ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਕਰਨਾ, ਲਿਖ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣਾ। ਆਪ ਹੀ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੀਰਥ, ਤਪ, ਦਇਆ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਤਿਲ ਦਾ ਵੀ ਮਾਣ ਪਾਵੇ। ਸੁਣਨਾ, ਮੰਨਣਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ। ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਮੈਲ ਧੋਣੀ। ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਗੁਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੁਅਸਤਿ, ਆਥਿ, ਬਾਣੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ। ਸਤਿ, ਸੋਹਣਾ, ਸਦਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਾਅ। ਕੌਣ ਸੀ ਵੇਲਾ, ਕੌਣ ਸੀ ਵਖਤ, ਕੌਣ ਸੀ ਥਿਤਿ, ਕੌਣ ਸੀ ਵਾਰ? ਕੌਣ ਸੀ ਰੁੱਤ, ਕੌਣ ਸੀ ਮਹੀਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਕਾਰ ਹੋਇਆ? ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੇ ਵੇਲਾ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਹੋਵੇ। ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਖਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਕੁਰਾਨ ਦਾ ਲੇਖਾ ਲਿਖਣ। ਥਿਤਿ ਅਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਜੋਗੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਮਹੀਨਾ ਕੋਈ। ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ ਆਖਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਾਂ? ਨਾਨਕ, ਸਭ ਕੋਈ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸਿਆਣਾ। ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਬ, ਵੱਡੀ ਨਾਈ, ਜਿਸਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਨਾਨਕ, ਜੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੋਹਣਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

ਪਾਤਾਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੱਖ ਪਾਤਾਲ, ਆਕਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼। ਅੰਤ ਦਾ ਅੰਤ ਭਾਲਦੇ ਥੱਕ ਗਏ, ਵੇਦ ਇੱਕ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਠਾਰਾਂ (ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਤੇਬਾਂ (ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਹੈ। ਜੇ ਲੇਖਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਲੇਖੇ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਵੱਡਾ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ, ਇੰਨੀ ਸੁਰਤਿ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਗਈ। ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਹ (ਨਹਿਰਾਂ) ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਸਮੁੰਦਰ, ਸ਼ਾਹ, ਸੁਲਤਾਨ, ਗਿਰਹਾ (ਘਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਲ-ਧਨ। ਕੀੜੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜੇ ਉਹ ਮਨ ਤੋਂ ਨਾ ਵਿਸਰਨ।

ਉਸਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਕਹਿਣ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਕਰਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਦੇਣ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਵੇਖਣ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਸੁਣਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੰਤਰ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਕੀਤੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਉਸਦੇ ਪਾਰ-ਪਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ। ਅੰਤ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਅੰਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਬਹੁਤਾ ਕਹੀਏ, ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਬ, ਉੱਚਾ ਥਾਂ। ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਨਾਮ। ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਚੇ ਨੂੰ ਜਾਣੇ। ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਆਪ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦਾਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਬਹੁਤਾ ਕਰਮ ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵੱਡਾ ਦਾਤਾ, ਤਿਲ ਵੀ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਨੇ ਅਪਾਰ ਜੋਧ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ। ਕਿੰਨੇ ਖਪ ਕੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਲੈ-ਲੈ ਕੇ ਮੁਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਮੂਰਖ ਖਾਂਦੇ-ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਸਦਾ ਮਾਰ। ਇਹ ਵੀ ਤੇਰੀ ਦਾਤ ਹੈ, ਦਾਤਾਰ। ਬੰਦੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਮੂੰਹ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਹੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਉਹ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਹੈ।

ਅਮੋਲ ਗੁਣ, ਅਮੋਲ ਵਪਾਰ। ਅਮੋਲ ਵਪਾਰੀ, ਅਮੋਲ ਭੰਡਾਰ। ਅਮੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਮੋਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਮੋਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਅਮੋਲ ਸਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਮੋਲ ਧਰਮ, ਅਮੋਲ ਦੀਵਾਨ। ਅਮੋਲ ਤੱਕੜੀ, ਅਮੋਲ ਪਰਵਾਨ। ਅਮੋਲ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼, ਅਮੋਲ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਅਮੋਲ ਕਰਮ, ਅਮੋਲ ਹੁਕਮ। ਅਮੋਲ ਤੋਂ ਵੀ ਅਮੋਲ, ਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਆਖ-ਆਖ ਕੇ ਲਿਵ ਲਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ, ਪਾਠ, ਪੁਰਾਣ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਵਿਖਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸਿੱਧ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਬੁੱਧ (ਬੁੱਧੀਮਾਨ) ਕੀਤੇ ਗਏ, ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੈਂਤ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸੁਰ, ਨਰ, ਮੁਨੀ, ਜਨ, ਸੇਵਕ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਕਹਿ-ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਠ-ਉੱਠ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਕੀਤੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਹੀ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ ਅਤੇ ਬੋਲ ਵਿਗਾੜੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਮੂਰਖਾਂ ਦਾ ਮੂਰਖ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਉਹ ਦਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਨਾਦ ਵੱਜਦੇ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਿੰਨੇ ਰਾਗ, ਪਰੀਆਂ (ਅਪਸਰਾਵਾਂ) ਨਾਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਤੈਨੂੰ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦਰ 'ਤੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਗੁਪਤ (ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ) ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲਿਖ ਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਲਿਖ-ਲਿਖ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸੋਹਣੇ ਅਤੇ ਸਵਾਰ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਸਣ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਨਾਲ। ਸਿੱਧ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਧ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਤੀ, ਸਤੀ, ਸੰਤੋਖੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਵੀਰ ਕਰਾਰੇ (ਸੂਰਮੇ) ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਡਿਤ, ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ, ਰਖੀਸਰ (ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ) ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੁਗ-ਜੁਗ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ। ਮੋਹਣੀਆਂ (ਅਪਸਰਾਵਾਂ) ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੁਰਗ, ਮੱਛ (ਪਾਤਾਲ) ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ। ਤੇਰੇ ਰਤਨ ਉਪਾਏ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ। ਜੋਧ, ਮਹਾਬਲੀ, ਸੂਰਮੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਰੇ ਖਾਣੀਆਂ (ਜਨਮ ਦੇ ਸਰੋਤ) ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੰਡ, ਮੰਡਲ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਧਾਰਿਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਰਸੀਲੇ ਭਗਤ। ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਨਾਨਕ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ? ਉਹੀ ਉਹੀ, ਸਦਾ ਸੱਚਾ ਸਾਹਿਬ, ਸੱਚਾ, ਸੱਚੀ ਨਾਈ। ਹੈ ਵੀ, ਹੋਵੇਗਾ, ਜਾਵੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਚਨਾ ਰਚੀ। ਰੰਗ-ਬ-ਰੰਗ, ਕਿਸਮਾਂ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ। ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹੀ ਕਰੇਗਾ, ਹੁਕਮ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਹ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ, ਨਾਨਕ, ਉਸਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।

ਸੰਤੋਖ ਮੁੰਦਰਾ (ਕੰਨ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ) ਹੈ, ਸਰਮ (ਸ਼ਰਮ) ਝੋਲੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਭਸਮ (ਸੁਆਹ) ਹੈ। ਕਾਲ (ਸਮਾਂ) ਖਿੰਥਾ (ਗੋਦੜੀ) ਹੈ, ਕੁਆਰੀ ਕਾਇਆ (ਸਰੀਰ) ਹੈ, ਜੁਗਤ (ਵਿਧੀ) ਡੰਡਾ ਹੈ, ਪਰਤੀਤ (ਵਿਸ਼ਵਾਸ) ਹੈ। ਆਈ ਪੰਥੀ (ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਵਾਲੇ) ਸਗਲ ਜਮਾਤੀ (ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ) ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਆਦਿ (ਮੂਲ) ਤੋਂ ਅਨੀਲ (ਨਿਰਮਲ), ਅਨਾਦਿ (ਬੇਅੰਤ), ਅਨਾਹਤ (ਅਣਟੁੱਟ), ਜੁਗ-ਜੁਗ ਇੱਕੋ ਵੇਸ (ਰੂਪ) ਹੈ।

ਗਿਆਨ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਦਇਆ ਭੰਡਾਰੀ (ਭੰਡਾਰ) ਹੈ, ਹਰੇਕ ਘਟ ਵਿੱਚ ਨਾਦ ਵੱਜਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਨਾਥ ਹੈ, ਸਭ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਰਿਧੀ-ਸਿੱਧੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਹੈ। ਸੰਜੋਗ ਅਤੇ ਵਿਜੋਗ ਦੋਵੇਂ ਕਾਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਲੇਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਆਦਿ ਤੋਂ ਅਨੀਲ, ਅਨਾਦਿ, ਅਨਾਹਤ, ਜੁਗ-ਜੁਗ ਇੱਕੋ ਵੇਸ ਹੈ।

ਇੱਕ ਮਾਈ (ਮਾਇਆ) ਨੇ ਜੁਗਤ (ਵਿਧੀ) ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਚੇਲੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਸੰਸਾਰੀ (ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰਾ), ਇੱਕ ਭੰਡਾਰੀ (ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ), ਇੱਕ ਦੀਵਾਨ (ਨਿਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਲਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਉਸਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਿਡਾਣ (ਅਚਰਜ) ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਆਦਿ ਤੋਂ ਅਨੀਲ, ਅਨਾਦਿ, ਅਨਾਹਤ, ਜੁਗ-ਜੁਗ ਇੱਕੋ ਵੇਸ ਹੈ।

ਹਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਸਣ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਇੱਕੋ ਵਾਰ (ਉਸੇ ਵੇਲੇ) ਹੈ। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਸੱਚੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਆਦਿ ਤੋਂ ਅਨੀਲ, ਅਨਾਦਿ, ਅਨਾਹਤ, ਜੁਗ-ਜੁਗ ਇੱਕੋ ਵੇਸ ਹੈ।

ਜੇ ਇੱਕ ਜੀਭ ਦੇ ਲੱਖ ਹੋ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਲੱਖ ਵੀਹ (ਵੀਹ ਲੱਖ) ਹੋ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਲੱਖ-ਲੱਖ ਵਾਰੀ ਆਖੀਏ, ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਨਾਮ ਜਗਦੀਸ਼ (ਜਗਤ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ) ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕੀ (ਇੱਕ-ਮਨ) ਹੋ ਕੇ। ਆਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕੀੜੇ ਵੀ ਰੀਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਨਕ, ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਦੀ ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ।

ਆਖਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਚੁੱਪ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ। ਮੰਗਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਦੇਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਮਰਨ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ। ਰਾਜ, ਮਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਸੋਰ (ਵਿਕਾਰ) ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ। ਸੁਰਤਿ, ਗਿਆਨ, ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ। ਜੁਗਤ (ਵਿਧੀ) ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਛੁੱਟਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਕੋਈ ਉੱਚਾ-ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ।

ਰਾਤਾਂ, ਰੁੱਤਾਂ, ਥਿਤੀਆਂ, ਵਾਰ। ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਪਾਤਾਲ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਪ ਕੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ (ਧਰਮ ਦਾ ਘਰ) ਰੱਖੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ (ਵਿਧੀਆਂ) ਅਤੇ ਰੰਗ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਨੇਕ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ। ਕਰਮਾਂ-ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਆਪ, ਸੱਚਾ ਦਰਬਾਰ। ਉੱਥੇ ਪੰਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੱਚਾ-ਪੱਕਾ ਉੱਥੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਧਰਮ ਖੰਡ ਦਾ ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦਾ ਕਰਮ ਦੱਸੋ। ਕਿੰਨੇ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਕਿੰਨੇ ਕਾਨ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ (ਸ਼ਿਵ)। ਕਿੰਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਘਾੜਤ (ਰਚਨਾ) ਘੜਦੇ ਹਨ, ਰੂਪ, ਰੰਗ, ਵੇਸ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਕਰਮ ਭੂਮੀਆਂ, ਮੇਰ (ਪਰਬਤ), ਕਿੰਨੇ ਧੂ (ਧਰੂਵ) ਉਪਦੇਸ਼। ਕਿੰਨੇ ਇੰਦਰ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਕਿੰਨੇ ਮੰਡਲ, ਦੇਸ। ਕਿੰਨੇ ਸਿੱਧ, ਬੁੱਧ, ਨਾਥ, ਕਿੰਨੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵੇਸ। ਕਿੰਨੇ ਦੇਵ, ਦੈਂਤ, ਮੁਨੀ, ਕਿੰਨੇ ਰਤਨ, ਸਮੁੰਦਰ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਖਾਣੀਆਂ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ, ਕਿੰਨੇ ਪਾਤ (ਰਾਜੇ) ਨਰਿੰਦ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਸੁਰਤੀਆਂ, ਕਿੰਨੇ ਸੇਵਕ, ਨਾਨਕ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ।

ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਾਦ, ਬਿਨੋਦ (ਆਨੰਦ), ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਅਨੰਦ ਹਨ। ਸਰਮ (ਸ਼ਰਮ) ਖੰਡ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਅਨੂਪ (ਅਨੋਖੀ) ਘਾੜਤ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੁਰਤਿ, ਮਤਿ, ਮਨ, ਬੁੱਧ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਸੁਧ (ਸੁਧਾਰ) ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜ਼ੋਰ (ਸ਼ਕਤੀ) ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜੋਧ, ਮਹਾਬਲੀ, ਸੂਰਮੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ (ਪ੍ਰਭੂ) ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਸੀਤ (ਸ਼ਾਂਤ) ਅਤੇ ਸੀਤਾ (ਸੀਤਾ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਨਾ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਠੱਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਗਤ ਅਤੇ ਕਈ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਨੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ (ਪ੍ਰਭੂ) ਹੈ। ਸੱਚ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਖੰਡ, ਮੰਡਲ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਦੱਸੇ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਲੋਕ-ਲੋਕ, ਆਕਾਰ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਕਾਰ। ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਵਿਗਸਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਦੱਸਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ।

ਜਤ (ਸੰਜਮ) ਪਾਹਾਰਾ (ਭੱਠੀ) ਹੈ, ਧੀਰਜ ਸੁਨਿਆਰ (ਸੁਨਿਆਰਾ) ਹੈ। ਅਹਰਣ (ਅਹਿਰਣ) ਮਤਿ (ਬੁੱਧ) ਹੈ, ਵੇਦ ਹਥਿਆਰ (ਔਜ਼ਾਰ) ਹੈ। ਭਉ (ਡਰ) ਖਲਾ (ਭੱਠੀ) ਹੈ, ਅਗਨਿ (ਅੱਗ) ਤਪ (ਤਪ) ਦਾ ਤਾਪ ਹੈ। ਭਾਂਡਾ (ਭਾਂਡਾ) ਭਾਉ (ਪਿਆਰ) ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਢਾਲ ਕੇ। ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਨਾਨਕ, ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਲੋਕ। ਹਵਾ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੋ ਦਾਈਆਂ (ਧਾਈਆਂ) ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਖੇਡਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਨੇੜੇ, ਕੋਈ ਦੂਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਮ ਧਿਆਇਆ, ਉਹ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਨਾਨਕ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੋਰ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਛੁੱਟ ਗਏ।