ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ
ਇਕ ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਆਦਿ ਸੱਚ
ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਰਚਨਾਹਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦ
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 'ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ' ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਹ ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਅੰਗ ੧ ਤੋਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅੰਕ 'ਇਕ' ਅਤੇ 'ਓਅੰਕਾਰ' ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ 'ਓਮ' ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧੁਨੀ ਜੋ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸੱਚ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਜੁੜੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਿਆ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹਰ ਪਾਠਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਬ ਏਕਤਾ ਦੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।
ਸੰਪੂਰਨ ਮੂਲ ਮੰਤਰ
ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ, ਸਤਿ ਨਾਮੁ, ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ, ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰੁ, ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ, ਅਜੂਨੀ, ਸੈਭੰ, ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਮੂਲ ਸੂਤਰ ਰਚਿਆ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਵਾਲੀ ਪੰਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹਰ ਪੰਕਤੀ ਉਸ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸੱਚਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪਹਿਲੂ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਰਚਨਹਾਰ ਵਜੋਂ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਹਰ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਈ ਦੂਰ ਬੈਠਾ ਨਿਰਮਾਤਾ। ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰੁ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਭੈ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਐਲਾਨਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ, ਅਜੂਨੀ ਅਤੇ ਸੈਭੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੂਤਰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਇਹ ਸੱਚ ਕਿਸੇ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸੱਚਾਈ, ਹਰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਰੇ
ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਇਹ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਪਰਮ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਅਖੰਡ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਹਰ ਉਸ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਇਸਤਰੀ ਹੈ ਨਾ ਪੁਰਸ਼, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਤ, ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਫਿਰਕੇ ਦੀਆਂ ਲੀਕਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੇ ਸੌਖੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰਗੁਣ ਤੋਂ ਸਗੁਣ ਤੱਕ
ਸਿੱਖ ਜਗਤ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਕੋਈ ਦੂਰ ਬੈਠਾ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ-ਮਿਚਿਆ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਬ ਸੱਚਾਈ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ 'ਨਿਰਗੁਣ' ਹੈ, ਪਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੁਆਰਾ 'ਸਗੁਣ' ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਤਾਰਾ, ਹਰ ਪਰਮਾਣੂ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਰ ਸਾਹ ਇਸ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਇੱਕੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਹੋਰ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ: ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਨਿਰੰਕਾਰ, ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਜੋ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਥਾਨ
ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ 'ੴ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਯੂਨੀਕੋਡ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਆਧੁਨਿਕ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਵੀ ਫੈਲੀ ਹੈ: ੨੦੧੯ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ੫੫੦ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ, ਏਅਰ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਬੋਇੰਗ ੭੮੭ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਕਾਰਿਆ, ਦਿਬ ਏਕਤਾ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਿਆਂ।
ਸਾਧਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ
ਸਾਧਕ ਲਈ, ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਦੂਜੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਦਿਬ ਜੋਤ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਹਿਸਾਸ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੁਇਆ ਦੇ ਭਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅੰਤਰੀਵ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਪਿਆਰ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਜੀਵਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਵੈ-ਹਿੱਤ ਵੱਲ। ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕਦਮ ਦੀ ਥਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਭਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਜੋ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਉਸ ਇੱਕੋ ਸੱਚ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ: ਆਰੰਭ ਵੀ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੀ
ਆਖਰਕਾਰ, ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੋਵਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਐਲਾਨ ਵਜੋਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਦਿਸਹੱਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵੱਲ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹਰ ਅਗਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਖਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੀ: ਨੈਤਿਕਤਾ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੁਝ ਅਰਥ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੱਚ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਖੁਲਾਸੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?
ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗਤ ਮੂਲ
ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾਏਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਲਈ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾਈ ਮੇਲ
'ਓਅੰਕਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਧੁਨੀ 'ਓਮ' ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮੂਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਸਖ਼ਤ ਇਕੋ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਇਕ' ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਰਚਨਾਹਾਰ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਹਰ ਕਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੜ੍ਹੀ (ਘੁਮਿਆਰ) ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੋਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਹੈ।