ઇક ઓંકાર

શીખ ધર્મશાસ્ત્રના કેન્દ્રમાં ઇક ઓંકાર બિરાજમાન છે, મૂળ મંત્રનો તે આરંભિક વાક્યાંશ જેનાથી જપુજી સાહિબ અને સ્વયં ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ બંને શરૂ થાય છે; તે ગ્રંથના સૌથી પહેલા પાના, અંગ ૧, પર અંકિત છે. તે પંજાબી અંક “ઇક” (એક) અને “ઓંકાર”ને જોડે છે, જેનું મૂળ વિદ્વાનો સંસ્કૃતના “ઓમ”માં શોધે છે, એ પવિત્ર ધ્વનિ જે ભારતની અનેક પરંપરાઓ પરમ સત્ય માટે વાપરે છે. ગુરુ નાનકે આ જોડાયેલા શબ્દને બીજા કોઈ પણ ઉપદેશ પહેલાં મૂક્યો, જેથી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના દરેક વાચકનો સામનો બીજું કંઈ જાણતાં પહેલાં દૈવી એકતાની આ ઘોષણા સાથે થાય.

ઇક ઓંકાર પછી આવતો મૂળ મંત્ર તેના સંપૂર્ણ રૂપમાં આ પ્રમાણે છે: ઇક ઓંકાર, સત નામ, કરતા પુરખ, નિરભઉ, નિરવૈર, અકાલ મૂરત, અજૂની, સૈભં, ગુર પ્રસાદ. આ મૂળ સૂત્ર ગુરુ નાનકે રચ્યું, અને પરંપરા મુજબ તેની અંતિમ પંક્તિ તેમના ઉત્તરાધિકારી ગુરુ અંગદે નોંધી. દરેક પદ તે એક જ આરંભિક સત્યમાં એક નવું પાસું ઉમેરે છે.

સત નામનો અર્થ છે કે નામ જ સત્ય છે, એટલે કે પરમાત્માનું સ્વરૂપ જ શાશ્વત સત્ય છે, બહારથી લગાડેલું કોઈ લેબલ નહીં. કરતા પુરખ પરમાત્માને સર્જનહાર-સત્તા તરીકે ઓળખાવે છે, દરેક કારણ અને દરેક પરિણામની પાછળનો કર્તા, દૂર બેસીને બ્રહ્માંડ રચીને તેનાથી મોં ફેરવી લેનાર સ્થપતિ નહીં. નિરભઉ અને નિરવૈર આ સત્યને ભયરહિત અને વૈરરહિત જાહેર કરે છે. અકાલ મૂરત, અજૂની અને સૈભં મળીને એવા સ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે જે કાળથી પર, જન્મથી પર અને સ્વયંભૂ છે, જેને અસ્તિત્વમાં લાવવા માટે બીજા કોઈ કારણની જરૂર નથી. સૂત્ર ગુર પ્રસાદથી સમાપ્ત થાય છે, જે શીખવે છે કે આ સત્ય સાધકને માત્ર ગુરુની કૃપાથી જ ઓળખાય છે, માત્ર બૌદ્ધિક તર્કથી નહીં.

ઇક ઓંકાર પ્રતિપાદિત કરે છે કે માત્ર એક જ પરમ સત્ય છે, અનંત અને અવિભાજ્ય, અને આ સત્ય તે તમામ વિભાજનોથી પર છે જે મનુષ્ય તેના પર લાદવા લલચાય છે. તે ન સ્ત્રી છે ન પુરુષ, ન કાળના બંધનમાં બંધાયેલ છે ન કોઈ એક ભૌતિક સ્વરૂપમાં કેદ છે, પરંતુ સમગ્ર અસ્તિત્વના આધાર તરીકે શાશ્વત સત્ય તરીકે વિદ્યમાન છે. વિદ્વાન પશૌરા સિંઘે આને દિવ્યની એકતા કહી છે: પરમ સત્તા એક છે, તેના સમાન બીજું કોઈ નથી, અને સાથે જ અસ્તિત્વમાં જે કંઈ છે તેનો સ્રોત અને લક્ષ્ય તે જ છે. આ દૃષ્ટિ મહત્ત્વની છે કારણ કે તે જાતિ, પ્રદેશ કે સંપ્રદાયની રેખાઓ પર પરમાત્માને વહેંચવાના સહેલા માર્ગને નકારે છે, જે માનવ સમુદાયોને ઘણી વાર વિભાજિત કરે છે.

શીખ દૃષ્ટિમાં ઇક ઓંકાર કોઈ દૂરના સ્વર્ગમાંથી શાસન કરતો દેવ નથી, પરંતુ બ્રહ્માંડના તાણાવાણામાં વણાયેલી અંતર્યામી હાજરી છે. આ દૈવી સત્ય પોતાની પારલૌકિક અવસ્થામાં નિર્ગુણ છે, છતાં સૃષ્ટિમાં પોતાના પ્રાગટ્ય દ્વારા સગુણ બની જાય છે. દરેક તારો, દરેક અણુ અને જીવનનો દરેક શ્વાસ આ એક જ સત્યનું પ્રતિબિંબ ગણાય છે, જેથી સમગ્ર બ્રહ્માંડ જ પરમાત્માનું એક પવિત્ર પ્રાગટ્ય બની જાય છે, તેનાથી અલગ ઊભેલું નિર્જીવ જડ દ્રવ્ય નહીં. શીખ પરંપરા આ જ સત્યને ચોક્કસ ગુણ પર ભાર મુજબ બીજાં નામોથી પણ ઓળખે છે: અકાલ પુરખ, શાશ્વત પુરુષ; નિરંકાર, આકારરહિત; અને વાહેગુરુ, તે અદ્ભુત સાર્વભૌમ પ્રભુ, જેમને ભક્તિ-સાધના અને નામજપમાં સૌથી વધુ સ્મરવામાં આવે છે.

ઇક ઓંકાર ગુરમુખી લિપિમાં 'ੴ' ના રૂપમાં, એક સતત ચિહ્નના રૂપમાં લખાય છે, જે બે અલગ શબ્દોને બદલે એક સતત ચિહ્ન છે, અને આધુનિક કમ્પ્યુટિંગમાં વપરાતા યુનિકોડ ધોરણમાં તેનું પોતાનું સંકેત-સ્થાન પણ છે. આ ચિહ્ન ગુરુદ્વારાના પ્રવેશદ્વારોને શણગારે છે, શીખ નિશાન સાહિબ પર દેખાય છે, અને ભક્તોએ ધારણ કરેલી ધાર્મિક વસ્તુઓ પર કોતરવામાં આવે છે. તેની પહોંચ સમકાલીન જાહેર જીવન સુધી પણ વિસ્તરી છે: ૨૦૧૯માં, ગુરુ નાનકની ૫૫૦મી જન્મજયંતી નિમિત્તે, એર ઇન્ડિયાએ પોતાના એક બોઇંગ ૭૮૭ વિમાન પર ઇક ઓંકાર ચિહ્ન ચીતર્યું, દૈવી એકતાનું પ્રતીક આકાશમાં લઈ જતાં.

સાધક માટે ઇક ઓંકારને ઓળખવાનો અર્થ પોતાની અંદર અને દરેક અન્ય જીવમાં એ જ દૈવી ચિનગારી જોવી, એવી સમજણ જે વિભક્તતા, અહંકાર અને દ્વૈતના તે ભ્રમોને ભૂંસી નાખે છે જે અન્યથા માનવ અસ્તિત્વને ચિહ્નિત કરે છે. ઇક ઓંકાર પર ધ્યાન ધરીને અને દૈવી નામનો જાપ, જેને નામ જપણા કહેવાય છે, કરીને ભક્તનું મન આ એક મૂળભૂત સત્ય સાથે જોડાય છે, જેથી શીખ શિક્ષણ અનુસાર સ્વાભાવિક રીતે નિઃસ્વાર્થ સેવા, જેને સેવા કહેવાય છે, અને સાર્વત્રિક પ્રેમ તરફ ઉન્મુખ જીવન ઉદ્ભવે છે, સ્વાર્થ તરફ નહીં. આ સાધનાને તત્કાળ નહીં, પરંતુ ક્રમિક ગણવામાં આવે છે, એ જીવનભરનો એવો પ્રયાસ છે જેમાં ધ્યાનને વારંવાર ધર્મગ્રંથના પહેલા પાના પર નોંધાયેલા તે એક જ સત્ય તરફ પાછું વાળવામાં આવે છે.

તેથી ઇક ઓંકાર શીખ આધ્યાત્મિક યાત્રાનું પ્રારંભબિંદુ અને અંતિમ ગંતવ્ય બંને તરીકે કાર્ય કરે છે. તે ગુરુ ગ્રંથ સાહિબને કોઈ પણ ઉપદેશ ઉઘડે તે પહેલાં એક ઘોષણા તરીકે ખોલે છે, અને તે જ એ ક્ષિતિજ છે જેની તરફ ગ્રંથમાં આવતો દરેક ત્યારપછીનો ઉપદેશ પાછો નિર્દેશ કરે છે. ગુરુ નાનકે આ વાક્યાંશને સૌથી પહેલાં મૂકવું એ પોતે જ એક શિક્ષણ હતું: નૈતિકતા, કર્મકાંડ કે સામાજિક જીવનના કોઈ શિક્ષણનો અર્થ થાય તે પહેલાં, પરમાત્માની એકતા અને નિરાકારતાને તે આધાર તરીકે સ્થાપવી જરૂરી હતી જેના પર બાકી બધું ઊભું છે. આ અર્થમાં, સમગ્ર ગુરુ ગ્રંથ સાહિબને તેના આરંભિક શબ્દમાં પહેલેથી જ સંપૂર્ણપણે હાજર સત્યના વિસ્તૃત ઉઘાડ તરીકે વાંચી શકાય છે. ગ્રંથમાં ફેલાયેલા અનેક રાગો અને અનેક વાણીઓમાં આવતું દરેક શબદ, પછી ભલે તે શીખ ગુરુઓએ રચેલું હોય કે અન્ય પરંપરાના સંતોનું, કોઈ ને કોઈ રૂપે એ જ એક સત્ય તરફ પાછું ફરે છે જેનું નામ પહેલી વાર અંગ ૧ પર લેવાયું છે.