હઉમૈ

શીખ ઉપદેશમાં હઉમૈ, શાબ્દિક રીતે 'હું-પણું' કે 'મારાપણું', માનવ અસ્તિત્વનો મૂળભૂત આધ્યાત્મિક રોગ દર્શાવે છે. ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ, અંગ 466માં, ગુરુ અંગદ દેવે રચેલી આસા દી વારમાં હઉમૈને દીર્ઘ રોગ, એટલે કે લાંબો અને જૂનો રોગ, કહેવામાં આવ્યો છે. વપરાયેલું પંજાબી વાક્ય છે 'હઉમૈ દીરઘ રોગુ હૈ'. તે તરત જ ઉમેરે છે કે ઉપાય એ જ રોગની અંદર રહેલો છે. અહંકાર-કેન્દ્રિત ગૌરવ અને આમૂલ સ્વાવલંબનનો એ ભ્રમ, જે માણસને ખાતરી કરાવે છે કે તે સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર છે, એ જ આ રોગ છે. તે પોતાને એક મોટી દૈવી ઇચ્છાના સાધન તરીકે નહીં, પણ પોતાના જીવનના કેન્દ્રીય પાત્ર તરીકે જોવા લાગે છે. આસા દી વારની આ એક પંક્તિ, જે રોગ અને તેના પોતાના અંતર્ગત ઉપાય બંનેનું નામ લે છે, તે હઉમૈના સ્વરૂપ વિશે શીખ ચિંતનની સૌથી વધુ ટાંકવામાં આવતી પંક્તિઓમાંની એક બની છે, અને શીખ શિક્ષકો જ્યારે સમજાવવા ઇચ્છે છે કે અહંકારને બહારથી સીધો કેમ નષ્ટ કરી શકાતો નથી, ત્યારે તેના પર વારંવાર પાછા ફરે છે.

શીખ સમજમાં હઉમૈ મનથી ઊભી કરાયેલી અદૃશ્ય દીવાલની જેમ કામ કરે છે, જે મર્યાદિત વ્યક્તિગત આત્મા, જીવ, ને અનંત દૈવી વાસ્તવિકતા, વાહેગુરુ, થી અલગ રાખે છે. પોતાને દૈવી ઇચ્છાનું સાધન ગણવાને બદલે, હઉમૈથી બંધાયેલો માણસ પોતાને બ્રહ્માંડનું કેન્દ્ર માને છે. આ દૃષ્ટિકોણ માલિકીભાવ, આસક્તિ અને પોતાની તાત્કાલિક ચિંતાઓ બહારની કોઈપણ બાબત પ્રત્યે આધ્યાત્મિક અંધાપો જન્માવે છે. હઉમૈના પ્રભાવ હેઠળ સંબંધો, સિદ્ધિઓ અને દુઃખ પણ મુખ્યત્વે એ બાબત વિશે બની જાય છે કે તેનો પોતાના માટે શો અર્થ છે, એ મોટી દૈવી વાસ્તવિકતા વિશે નહીં જેનો તેઓ ખરેખર ભાગ છે. શીખ ઉપદેશ માને છે કે આ દીવાલ એક વાર બાંધીને છોડી દેવાતી નથી; જે દરેક વિચાર અને કર્મ હજી પણ 'હું' અને 'મારું' પર કેન્દ્રિત છે, તેના દ્વારા તે ક્ષણે ક્ષણે નવી બને છે, નહીં કે તે દૈવી ઇચ્છા પર જેની સેવા એ વિચાર અને કર્મ ખરેખર કરે છે. શાંતિની દેખીતી ક્ષણ પણ એ શાંતિની નીચે મન પોતાની ચિંતાઓમાં રોકાયેલું હોય તો મૌનપણે એ જ દીવાલ ફરી બાંધી શકે છે.

ગુરમત, એટલે કે ગુરુના પોતાના જ્ઞાનની દૃષ્ટિએ, હઉમૈ માત્ર માનસિક ખામી નથી. તે માયા, એટલે કે અસ્થાયી સૃષ્ટિની અંતર્ગત વિશેષતાની વધુ નજીક છે. વ્યક્તિગતતાનું એ જ ઘર્ષણ તે પૂરું પાડે છે જેના વડે સાંસારિક જીવન અને નૈતિક પસંદગી સૌપ્રથમ શક્ય બને છે, કારણ કે અલગ ઓળખની ભાવના વિનાનું અસ્તિત્વ ભાગ્યે જ કંઈ પસંદ કરી શકે એમ કહી શકાય. શીખ ઉપદેશ કોઈને વ્યક્તિગતતા સંપૂર્ણપણે ભૂંસી નાખવા કહેતો નથી, પણ એ વ્યક્તિગતતા કોની સેવા કરે છે તેને પુનર્દિશા આપવા કહે છે. પરંતુ અંકુશ વિના છોડી દેવાય તો હઉમૈ દેહધારી જીવનની સામાન્ય વિશેષતા રહેવાને બદલે કેદખાનું બની જાય છે. તે શીખ ગ્રંથોમાં વર્ણવેલા પાંચ આંતરિક ચોરોને બળ આપે છે: કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ અને અહંકાર. આ બધા મળીને આત્માના પોતાના દૈવી ગુણોને લૂંટી લે છે અને માણસને પોતાનું સાચું આધ્યાત્મિક મૂળ સંપૂર્ણપણે ભૂલાવીને ક્ષણિક ભૌતિક સુખોની પાછળ દોડાવે છે, દરેક પૂર્ણ થયેલી ઇચ્છાના ક્ષણિક સંતોષને એ સ્થાયી શાંતિ માની લેવડાવે છે જે ફક્ત દૈવી સમક્ષ શરણાગતિ જ ખરેખર આપી શકે છે.

હઉમૈની અભિવ્યક્તિઓ માનવ અનુભવના દરેક સ્તરમાં પ્રસરેલી છે, સામાજિક માળખાં, અંગત ઇચ્છાઓ અને રોજિંદા અસ્તિત્વની શાંત ચિંતાઓને આકાર આપતી. જન્મ અને મૃત્યુ, પીડા અને સુખ, અને સ્વ તથા જગત વચ્ચેના દ્વૈતની અનુભૂતિ, એ બધું અહંકારની પોતાની પરિસ્થિતિઓ પર માન્યતા અને નિયંત્રણની સતત જરૂરિયાતથી તીવ્ર બને છે. જ્યારે મન હઉમૈથી ધૂંધળું હોય છે, ત્યારે દાન કે ધાર્મિક વિધિ પણ પ્રશંસા અને માન્યતાની ઇચ્છાથી ભ્રષ્ટ થઈ શકે છે, બહારથી ઉદાર લાગતાં કર્મો અંદરથી આધ્યાત્મિક રીતે પોલાં બની જાય છે, કારણ કે શીખ ઉપદેશ આગ્રહ રાખે છે કે કર્મ પાછળનો હેતુ કર્મ જેટલો જ મહત્ત્વનો છે. શીખ ઉપદેશ એમ પણ કહે છે કે જ્યાં સુધી અહંકાર દરેક કર્મ નીચે 'હું' અને 'મારું' ગણગણતો રહેશે, ત્યાં સુધી સાચી શાંતિ પહોંચની બહાર રહેશે, કારણ કે જ્યાં આત્મમહત્તાનો અંધકાર હજી વસે છે ત્યાં દૈવી પ્રકાશ માટે જગ્યા નથી.

શીખ દર્શન હઉમૈને અનિવાર્ય શાપ તરીકે નહીં, પણ સારવાર યોગ્ય સ્થિતિ તરીકે જુએ છે, જેનો ઉપચાર વાહેગુરુની કૃપા અને ગુરુના માર્ગદર્શનથી શક્ય છે. હઉમૈને ઓગાળવાનો માર્ગ સિમરનથી શરૂ થાય છે, એટલે કે દૈવી નામનું સતત સ્મરણ, જે દરેક પુનરાવર્તન સાથે ચેતનાનું કેન્દ્ર સ્વથી દૂર કરીને સર્જનહાર તરફ વાળે છે. સેવા, એટલે માન્યતાની અપેક્ષા વિના કરાતી નિઃસ્વાર્થ સેવા, અને સત્સંગ, એટલે પવિત્ર અને પ્રામાણિક લોકોનો સંગ, સિમરન સાથે કામ કરે છે, અને સાધકને ધીમે ધીમે શીખવે છે કે દરેક પરિસ્થિતિમાં પોતાના પસંદીદા પરિણામ પર અડગ રહેવાને બદલે વ્યક્તિગત ઇચ્છાને હુકમ, એટલે કે દૈવી વ્યવસ્થા, સમક્ષ સમર્પિત કરે. આમાંથી કોઈ પણ અભ્યાસ ઝડપથી કે એકલો કામ કરતો નથી; શીખ ઉપદેશ તેમને એક નિર્ણાયક સફળતાને બદલે સતત દૈનિક શિસ્ત તરીકે વર્ણવે છે.

નમ્રતા, ધ્યાન અને પ્રેમ દ્વારા હઉમૈનો ભ્રમ ઓગળી જાય છે, અને તે સત્ય પ્રગટ થાય છે જે શીખ ઉપદેશ હંમેશાં માનતો આવ્યો છે: કે સર્જનહાર અને સર્જન મૂળભૂત રીતે એક છે, અને માત્ર અહંકારનો પોતાનો સતત હઠ જ તેમને અલગ રાખે છે. ગુરુ અંગદ દેવની અંગ 466 પરની પંક્તિનો અર્થ આ જ છે, જ્યારે તે ઉપાયને રોગની અંદર જ સ્થાપિત કરે છે; શીખ ટીકાકારો લાંબા સમયથી આ વાક્યરચનાને આકસ્મિક નહીં, પણ જાણીબૂજીને વિરોધાભાસી માનતા આવ્યા છે. હઉમૈ એવી કોઈ શક્તિથી નાશ પામતી નથી જે તેની સંપૂર્ણપણે બહાર હોય, પણ એ જ આત્મજાગૃતિની ક્ષમતાથી જે, ખોટી દિશામાં વળીને, પ્રથમ રોગ ઉત્પન્ન કરતી હતી. દૈવીના નમ્ર સ્મરણ તરફ વાળવામાં આવે ત્યારે એ જ જાગૃતિ ઔષધ બની જાય છે, એ જ 'હું-પણા'ની ક્ષમતા જેણે દીવાલ બાંધી હતી, હવે અંદરથી, ઈંટેઈંટ કરીને તેને તોડી રહી છે.