ਹਉਮੈ

ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਹਉਮੈ, ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ-ਪੁਣਾ ਜਾਂ ਮੇਰਾ-ਪੁਣਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਮੂਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਗ 466, ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਰੋਗ, ਇੱਕ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਰੋਗ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਕੰਸ਼ ਹੈ "ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ।" ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਲਾਜ ਉਸੇ ਰੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਹੰਕਾਰ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਮਾਣ ਅਤੇ ਕੱਟੜ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੈਵੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਕਿਰਦਾਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਪੰਗਤੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਇਲਾਜ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹਉਮੈ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਹਰ ਵਾਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਸਿੱਧੇ ਨਸ਼ਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਹਉਮੈ, ਸਿੱਖ ਸਮਝ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਦੀਵਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸੀਮਿਤ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ, ਜੀਵ, ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਦੈਵੀ ਹਕੀਕਤ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਜੋ ਮਾਲਕੀ, ਮੋਹ, ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅੰਨ੍ਹੇਪਣ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇ, ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵੀ, ਹਉਮੈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵੈ ਲਈ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੈਵੀ ਹਕੀਕਤ ਬਾਰੇ ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੀਵਾਰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ; ਇਹ ਹਰ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪਲ-ਪਲ ਨਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਦੈਵੀ ਇੱਛਾ 'ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੱਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਹੀ ਦੀਵਾਰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮਨ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਮਤ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ, ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਹਉਮੈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਇਆ, ਅਸਥਾਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਦੀ ਉਹੀ ਰਗੜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਚੋਣ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਜੀਵ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੁਝ ਵੀ ਚੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਮੁੜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤਤਾ ਕਿਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਛੱਡੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਉਮੈ ਸਰੀਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਕੈਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮਿਤ ਪੰਜ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ। ਇਹ ਮਿਲ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਲਦੇ ਹੋਏ ਅਸਥਾਈ ਭੌਤਿਕ ਸੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਇੱਛਾ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਦੈਵੀ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਉਮੈ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਹਰ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ, ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ। ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੁੱਖ, ਅਤੇ ਸਵੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਦਵੈਤ ਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਭਾਵਨਾ, ਸਭ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸਥਿਤੀਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਲੋੜ ਦੁਆਰਾ ਵਧਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਹਉਮੈ ਦੁਆਰਾ ਬੱਦਲਵਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦਾਨ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਦਾਰ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੋਖਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੀ ਨੀਅਤ, ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਨੀ ਹੀ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਰਮ ਆਪ। ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਹੰਕਾਰ ਹਰ ਕਰਮ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਫੁਸਫੁਸਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਵੈ-ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਵਸਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਸਰਾਪ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਇਲਾਜਯੋਗ ਸਥਿਤੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਇਲਾਜਯੋਗ। ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੈਵੀ ਨਾਮ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ, ਜੋ ਹਰ ਦੁਹਰਾਓ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਸਵੈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ, ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਉਮੀਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਸਤਿਸੰਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ, ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਨਤੀਜੇ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੁਕਮ, ਦੈਵੀ ਆਦੇਸ਼, ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿਮਰਤਾ, ਸਿਮਰਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੁਆਰਾ, ਹਉਮੈ ਦਾ ਭਰਮ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਸੱਚ ਮੰਨਦੀ ਆਈ ਹੈ: ਕਿ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜ਼ਿੱਦ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਦੀ ਅੰਗ 466 ਦੀ ਪੰਗਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਖ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੁਰਘਟਨਾਵਸ਼ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ: ਹਉਮੈ ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸੇ ਸਵੈ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੁਆਰਾ ਜੋ, ਗਲਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੜੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਬਜਾਏ ਦੈਵੀ ਦੇ ਨਿਮਰ ਸਿਮਰਨ ਵੱਲ ਮੁੜੀ, ਉਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਵਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ-ਪੁਣੇ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜਿਸਨੇ ਦੀਵਾਰ ਬਣਾਈ ਹੁਣ ਇਸਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ, ਇੱਟ-ਇੱਟ ਕਰਕੇ, ਢਾਹ ਰਹੀ ਹੈ।