ਸਚਖੰਡ

ਸਚਖੰਡ — ਸਚ, ਭਾਵ "ਸੱਚ," ਅਤੇ ਖੰਡ, ਭਾਵ "ਖੇਤਰ" — ਉਹ ਪੰਜਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਭਗਤੀ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਉੜੀ 34 ਤੋਂ 37 ਤੱਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਖੰਡ ਖੋਜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧੇ ਹਨ: "ਸਚਖੰਡਿ ਵਸੈ ਨਿਰੰਕਾਰੁ" — ਸੱਚ ਦੇ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਕਾਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਖੰਡ ਖੋਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਅੰਤਿਮ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸਚਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਸਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ — ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਵਸਥਾ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ, ਜੀਵ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਖੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਦੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੱਦ ਗੁਆ ਕੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਨੰਦਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿ ਕੇ। ਇਹ ਆਪੇ ਦਾ ਮਿਟਣਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੈ — ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਖੰਡ, ਧਰਮ ਖੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਖੋਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਿਊਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ।

ਧਰਮ ਖੰਡ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਖੰਡ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ ਦੋ ਖੰਡ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਖੋਜੀ ਦੀ ਸਮਝ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਣਗਿਣਤ ਸੂਰਜਾਂ, ਚੰਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੋ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਰੱਖੇ ਛੋਟੇ, ਆਪਾ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਸਰਮ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਮਝ ਕੱਚੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸਗੋਂ ਢਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਪਉੜੀ ਇੱਥੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਖ਼ੁਦ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਧਾਤ ਵਾਂਗ ਘੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਲਈ ਹੋਰ ਸੂਖਮ ਸਾਧਨ ਬਣਦੀ ਹੋਈ।

ਕਰਮ ਖੰਡ ਯਤਨ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਖੋਜੀ ਦੇ ਸੱਚ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ — ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਯਾਦ ਦਿਹਾਨੀ ਕਿ ਧਰਮ ਖੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਗਿਆਨ ਖੰਡ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਮਝ, ਸਰਮ ਖੰਡ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਖਾਰ, ਖ਼ੁਦ ਸਚਖੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਖ਼ਰੀਦ ਸਕਦਾ। ਕਿਰਪਾ ਪੌੜੀ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਇਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਿਖਰ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾ ਖੰਡ ਹੈ, ਖੋਜੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਖ਼ਰੀ ਕਦਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਦਾਤ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਸੌਦਾ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਚਖੰਡ ਕਿਸੇ ਦੂਰ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਹੁਣੇ, ਭਗਤੀ, ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ — ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ — ਰਾਹੀਂ ਚੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਊਂਦੇ-ਜੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨਮੁਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ, ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ ਵੱਡੀ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹਰ ਕਰਮ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦਯਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਚਖੰਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਹਉਮੈ ਦਾ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਉਮੈ ਜੋ ਹਰ ਸਬੂਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਖੰਡ ਕੋਈ ਪੌੜੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਇਨਾਮ; ਕਰਮ ਖੰਡ, ਸਚਖੰਡ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸੇ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਏ ਕਿ ਕਿਰਪਾ ਆਪ ਯਤਨ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਕੇਵਲ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਯਤਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਹਰ ਪੜਾਅ ਆਪੇ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰਤ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਕਰਮ ਜ਼ਮੀਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਗਿਆਨ ਨਜ਼ਰੀਆ ਚੌੜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯਤਨ ਸਾਧਨ ਨਿਖਾਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਆਖ਼ਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅੰਤਿਮ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਰਲ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਊਣ ਲਈ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲੱਗ ਜਾਵੇ: ਸਭ ਕੁਝ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਇੱਕੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਵੱਲ ਪਰਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ।