ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ, ਸ਼ਬਦਸ਼ਃ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਘੰਟਾ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪਹਰ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਛੇ ਵਜੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਤ ਦੇ ਇਸ ਹਨੇਰੇ-ਸਵੇਰ-ਤੋਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨਾਲ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੜਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਿੱਧਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਉੜੀ 4 ਵਿੱਚ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸਚ ਨਾਉ ਵਡਿਆਈ ਵੀਚਾਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ, ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੋ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਹ ਇੱਕ ਸਤਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਘੰਟੇ ਨੂੰ ਉਸ਼ੀ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਨਾਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਤਰਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਘੰਟੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲੋਂ ਅਣਮਿਲਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਰੌਲੇ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਭੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਮਨ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਦਿਵਯ ਨਾਮ ਦੀ ਯਾਦ, ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸੌਖ ਨਾਲ ਟਿਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਪਹਲੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਘੰਟੇ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਿਹਾਰਕ ਨਿਰੀਖਣ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਦੋਂ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਪਾਲਣਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਦੀ ਸਫਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਭਿਆਸੀ ਨਿਤਨੇਮ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗ੍ਰੰਥਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਆਪ, ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਤਵ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਸਵੈਯੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰੰਤਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਵਯ ਨਾਮ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰੰਤਰ ਦੁਹਰਾਈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤੁਕ ਘੰਟੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਉਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਨਾਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ, ਸਮੁਦਾਇਕ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ-ਜਾਬਤਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਲਣਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਆਸ ਕੀਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਨਾਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੂਰਜ-ਚੜ੍ਹਨ-ਤੋਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਭਕਤੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਥੰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਕਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਇੱਕ ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਜਾਵਟ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣ ਦੀ ਥਾਂ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਤਰਕ ਧਿਆਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਨਿਰੀਖਣ 'ਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਘੜੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ 'ਤੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਤੁਕ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ ਕਿ ਘੰਟਾ ਆਪ ਕਿਸੇ ਜਾਦੂਈ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰ ਘੰਟੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਇਸ ਘੰਟੇ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਸ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਸੰਭਵ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਲੈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ।

ਅਭਿਆਸੀ ਅਕਸਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਨ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਜਾਗਣ ਦਾ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਿਵਯ ਨਾਮ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਹੈ ਉਹ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਕੀ ਦਾ ਦਿਨ ਅਵੱਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਘੰਟਾ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਭਕਤੀ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਉਸ ਨੀਂਹ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਸਵੇਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘੰਟਾ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲੀ ਬੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਵੇਰ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਹੈ ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਉਸ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਟੀਕ ਘੰਟਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਸੂਰਜ-ਚੜ੍ਹਨ-ਤੋਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮਿਲਾਪ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬੰਧ ਨੇ ਇਹ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਹਰੋਂ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕੋਈ ਮਨਮਾਨਾ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਸ਼ੀ ਸ਼ਾਂਤ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕੁਝ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸੱਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪ ਉੱਥੇ ਪਾਇਆ ਸੀ।