ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ, ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਗਤੀ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਪਾਠ ਤੱਕ, ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸੰਗੀਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਕਤੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ, ਦਿਵਯ ਬਚਨ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਰਬਾਬ ਵਾਦਕ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਲਈ ਵਿਲੱਖਣ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲਿਖਾਰੀ, ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਗ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗਠਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਮਧੁਰ ਢਾਂਚਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰਚਨਾ ਗਾਈ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 1,430 ਅੰਗ 31 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਆਸਾ, ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ ਅਤੇ ਰਾਗ ਧਨਾਸ਼੍ਰੀ ਹੋਰ ਕਈਆਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਬਣਤਰ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗੀਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ। ਰਾਗ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੁਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਰਾਗ ਆਪਣਾ ਖ਼ਾਸ ਭਾਵ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਦਿਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਰ ਦੀ ਚੋਣ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਕਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਗ ਆਸਾ, ਜੋ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਹੋਰ ਰਾਗ ਆਪਣੇ ਵੱਖਰੇ ਲਗਨ, ਭਕਤੀ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸੁਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਪਾਠ ਉੱਤੇ ਜੋੜੀ ਗਈ ਸਜਾਵਟ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕੀਰਤਨ ਦੋ ਪੂਰਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਬਰਾਬਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ: ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਿਆਨ-ਪੂਰਨ ਸੁਣਾਈ, ਸੁਰਤ। ਅੰਦਰਲੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਾਏ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਣਾਈ ਉਸ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਗੁਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਬਦ ਦਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਦਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ, ਦਿਵਯ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਣਨਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਭਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਸਤ ਪਿਛੋਕੜ।

ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੰਕਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੂਲ ਰੁਕਾਵਟ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸੁਣਨਾ ਬੇਚੈਨ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਵੈ-ਮਹੱਤਤਾ ਦੀ ਪਕੜ ਢਿੱਲੀ ਕਰਦਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਗਾਇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਕਲਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਤੇ ਲਿਜਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹੋਏ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤਕ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੀਰਤਨ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੰਝਾਉਂਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਾਧਾਰਣ, ਨਿਮਰ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕੀਰਤਨ ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਬਾਬ, ਇੱਕ ਤੋੜੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਜੋ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਜਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਲਰੁਬਾ, ਇੱਕ ਕਮਾਨ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਸੁਰ-ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ, ਜੋ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਰਪੀ ਕੀਬੋਰਡ ਸਾਜ਼ ਹੈ, ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਭਗਤੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਮੂਹ ਗਾਇਨ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਦਰਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਲ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਮਤ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪੁਨਰ-ਜਾਗਰਣ ਲਹਿਰ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਾਰ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿਲਚਸਪੀ ਜਗਾਈ ਹੈ, ਉਸ ਖ਼ਾਸ ਸੁਰ-ਗੁਣ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪ ਸੁਣੇ ਹੋਣਗੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਦੇ ਸੰਗਤੀ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਲ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਕਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਵਲ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਜਾਤ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਹੌਸਲਾ ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝਾ ਕੀਰਤਨ ਇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇਪਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤ ਕੁਝ ਚੁਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਪਹੁੰਚ ਉਸੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਸੱਚ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਾਇਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਨਮ ਜਾਂ ਪਿਛੋਕੜ ਕਾਰਨ ਸ਼ਬਦ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਸਿੱਖ ਭਕਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸਥਾਈ ਕੇਂਦਰੀਤਾ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰ ਕੋਈ ਭਾਂਡਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਗ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੱਧੇ ਉਸ ਢੰਗ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਗੀ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੁਆਰਾ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਗੁਣਗੁਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕੀਰਤਨ ਉਸੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ: ਕਿ ਦਿਵਯ ਸ਼ਬਦ ਦਿਲ ਤੱਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਚੁੱਪ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ, ਇਕੱਠੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਕੇ, ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।