ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ

ਸਿੱਖ ਭਗਤੀ ਜੀਵਨ ਦੋ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦਿਵਯ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਰਾਹੀਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਰਤ ਉਸ ਸੁਣਨ ਵਾਲੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਇੰਨੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੋਣ — ਚੇਤਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣੇ।

ਇਸ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਾਗ ਨਟ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗ 982 ਉੱਤੇ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ — ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ, ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰੇ — ਬਾਣੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਹੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਕਤੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਉਸੀ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।

ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ 1708 ਵਿੱਚ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨੰਦੇੜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਹੀ, ਕਿਸੇ ਜੀਵਿਤ ਗੁਰੂ ਦੀ ਥਾਂ, ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ — ਇਹ ਉਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ।

ਸੁਰਤ ਉਸ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧਕ ਸ਼ਬਦ ਵੱਲ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿਸਕ੍ਰਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵਿਆਕੁਲ ਜਾਂ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਣੇ। ਸਿੱਖ ਸਾਧਨਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਰਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਰਾਹੀਂ ਡੂੰਘੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਇੱਕਸੁਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਣਨਾ ਪੂਰੀ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਆਖਰੀ ਪਉੜੀਆਂ, ਪਉੜੀ 34 ਤੋਂ 37 ਤੱਕ, ਵਿੱਚ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਉਤਸਾਹ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ — ਧਰਮ ਖੰਡ, ਧਰਮ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦਾ ਖੇਤਰ; ਗਿਆਨ ਖੰਡ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ; ਸਰਮ ਖੰਡ, ਆਤਮਿਕ ਜਤਨ ਦਾ ਖੇਤਰ; ਕਰਮ ਖੰਡ, ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਖੇਤਰ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਚ ਖੰਡ, ਸਚ ਦਾ ਖੇਤਰ। ਹਰ ਖੰਡ ਸੁਰਤ ਦੇ ਦਿਵਯ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਚ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਉਹ ਸਚ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰੰਤਰ ਬੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਯਾਦ ਅਤੇ ਦੁਹਰਾਓ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਇਣ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਭਿਆਸ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੁਣੀ ਜਾ ਰਹੀ ਬਾਣੀ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਣ।

ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਆਤਮਿਕ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੁਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਮੇਲ ਹੈ। ਇਹ ਲੀਨਤਾ ਹਉਮੈ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਇੱਕ ਸਚ ਦੀ ਸਥਿਰ ਸੋਝੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਚ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੇ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਹੁਣ ਦੋ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।

ਇਸ ਸਮਝ ਨਾਲ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਕੋਈ ਦੂਰ ਤੋਂ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸੱਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਵੱਲ ਲਗਾਤਾਰ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਭਗਤ ਅਤੇ ਦਿਵਯ ਨਾਮ ਵਿਚਲੀ ਦੂਰੀ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਮਿਟ ਜਾਵੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਹਰ ਪਾਠ, ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਹਰ ਬੋਲ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਮਿਲਣ ਦੇ ਮੁੜ ਵਾਪਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੌਕਾ ਬਣ ਕੇ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।