शबद गुरू

शीख भक्तीजीवन दोन जवळून जोडलेल्या संज्ञांभोवती फिरते. शबद हा दिव्य शब्द नावाने ओळखला जातो, जसा तो गुरूंच्या भजनांच्या, म्हणजे गुरबाणीच्या माध्यमातून बोलतो, आणि सुरत म्हणजे साधकातील ऐकणारी जाणीव, जी तो शब्द आत्मसात करण्यासाठी असते. शीख ध्यानाचे संपूर्ण ध्येय असे सांगता येईल की सुरतला शबदाशी इतक्या जवळच्या संपर्कात आणणे की दोघांचा अनुभव वेगळा राहत नाही. चेतना बाहेरून फक्त ऐकण्याऐवजी दिव्य नामाच्या ध्वनीत आणि अर्थात विलीन होते.

या शिकवणीला स्पष्ट शास्त्रीय आधार आहे. राग नट नारायण मध्ये, गुरु ग्रंथ साहिबच्या अंग ९८२ वर, गुरु रामदास घोषित करतात: बाणी गुरू गुरू है बाणी, विच बाणी अम्रित सारे, म्हणजे शब्द हाच गुरू आहे, गुरू हाच शब्द आहे, आणि शब्दात सर्व अमृतरस आहे. ही ओळ थेट सांगते की गुरूंचा अधिकार शब्दातच आहे, तो शब्द उच्चारणाऱ्या कोणत्याही विशिष्ट व्यक्तीत नाही, त्यामुळे जो खऱ्या अर्थाने शब्द आत्मसात करतो, त्याला त्या कृतीतच गुरूंचे स्वतःचे मार्गदर्शन प्राप्त झालेले असते.

हे तत्त्व १७०८ मध्ये शीख धर्मग्रंथ आणि गुरुपरंपरेचा औपचारिक आधार बनले. नांदेड येथे मृत्यूपूर्वी, दहावे गुरू गुरु गोविंद सिंह यांनी जिवंत मानवी गुरूंची परंपरा संपवली आणि गुरुपद कायमस्वरूपी आदि ग्रंथाला प्रदान केले, जो पुढे गुरु ग्रंथ साहिब म्हणून ओळखला गेला. त्या वर्षापासून शीख धर्मग्रंथालाच, कोणत्याही जिवंत शिक्षकाऐवजी, शाश्वत गुरू मानले जाते. दोन शतकांपूर्वी गुरु रामदासांनी मांडलेल्या शब्द आणि गुरू एकच आहेत या श्रद्धेची ही थेट संस्थात्मक अभिव्यक्ती आहे.

सुरत म्हणजे साधक शबदाकडे वळवत असलेली लक्ष आणि चेतनेची शक्ती. तिला निष्क्रिय ग्राहक मानले जात नाही, तर सक्रियपणे जोपासून स्थिर करावी लागणारी गोष्ट मानले जाते, कारण अस्वस्थ किंवा विचलित मन शब्द किती वेळा ऐकले तरी खऱ्या अर्थाने आत्मसात करू शकत नाही. शीख साधनेनुसार गुरबाणीशी वारंवार, प्रामाणिक सहभागातून सुरत खोल होते, हळूहळू शबदाशी अधिक सुसंगत होत जाते, इतके की ऐकणे अधिक पूर्ण आत्मसात होण्यात रूपांतरित होते.

गुरु नानक जपजी साहिबच्या शेवटच्या पउड़ी, म्हणजे पउड़ी ३४ ते ३७ मध्ये, जाणीवेच्या याच आरोहाचे नकाशे देतात. त्या पाच लोकांचे वर्णन करतात, ज्यांना पाच खंड म्हणतात, आणि ज्यांतून साधकाची चेतना पुढे जाते: धर्म खंड, म्हणजे धर्मकर्तव्याचे क्षेत्र; ज्ञान खंड, म्हणजे ज्ञानाचे क्षेत्र; सरम खंड, म्हणजे आध्यात्मिक प्रयत्नांचे क्षेत्र; करम खंड, म्हणजे कृपेचे क्षेत्र; आणि शेवटी सच खंड, म्हणजे सत्याचे स्वतःचे क्षेत्र. प्रत्येक क्षेत्र सुरतचा दिव्याशी संलग्नपणा अधिक खोल होत जाण्याचे चिन्ह आहे, जे परमेश्वराविषयी माहितीत नव्हे, तर सच खंडात, म्हणजे शबद सतत बोलत असलेल्या सत्यात, थेट वास्तव्यात परिणत होते.

दैनंदिन साधनेत हा खोलपणा नाम सिमरनद्वारे जोपासला जातो, म्हणजे दिव्य नामाचे सातत्यपूर्ण स्मरण आणि पुनरावृत्ती, आणि कीर्तनाद्वारे, म्हणजे शास्त्रीय रागांत बांधलेल्या गुरबाणीच्या गायनाद्वारे. दोन्ही साधना सुरतला सामान्यतः मनात असलेल्या चंचल विचारांऐवजी शबदात विसावा देण्याचे शिस्तबद्ध व्यायाम मानल्या जातात. महिने आणि वर्षे प्रामाणिक साधना केल्यावर ऐकणाऱ्याची जाणीव आणि ऐकला जाणारा शब्द एकमेकांच्या अधिक जवळ येतात.

शीख शिकवण आध्यात्मिक मुक्तीला (मुक्ती) असा बिंदू मानते जिथे सुरत पूर्णपणे शबदात विलीन होते; हे जगापासून पलायन नसून एकात्मता आहे. हे विलीनीकरण हउमै, म्हणजे आत्मकेंद्री अहंकार, नष्ट करते, जो अन्यथा स्वतःला दिव्यापासून वेगळे समजतो. त्याच्या जागी तो एका सत्याबद्दल स्थिर जाणीव सोडतो, जे गुरु नानक सच खंडात नाव घेतात. ऐकण्याची वेगळी क्रिया आता आवश्यक नसते, कारण ऐकणारा आणि शब्द हे दोन आहेत असा अनुभव उरत नाही.

अशा अर्थाने पाहिले तर शबद गुरू हे धर्मग्रंथाबद्दलचे दूर ठेवलेले सिद्धांत नाही. हे सुरतलाच दिलेले आमंत्रण आहे, जे साधकाच्या स्वतःच्या जाणीवेला शब्दाच्या अधिकाधिक जवळ येत राहण्यास सांगते, जोपर्यंत भक्त आणि दिव्य नाम यांच्यातील अंतर इतके पातळ होत नाही की ते अदृश्य होते. गुरबाणीचे प्रत्येक पठण, संगतीत गायले जाणारे कीर्तनाचे प्रत्येक ओळ, चेतना आणि नाद यांच्या त्याच प्राचीन मिलनाची आणखी एक संधी म्हणून अर्पण केले जाते.