શબદ ગુરુ

શીખ ભક્તિ-જીવન બે ગાઢ રીતે જોડાયેલા શબ્દો પર ટકે છે. શબદ એ દિવ્ય શબ્દને નામ આપે છે, જે ગુરુઓના ભજનો, એટલે ગુરબાણી મારફતે બોલાય છે, અને સુરત એ સાધકની અંદરની શ્રવણશીલ જાગૃતિને નામ આપે છે, જે એ શબ્દને ગ્રહણ કરવા માટે બનાવાઈ છે. શીખ ધ્યાનનો સમગ્ર હેતુ સુરતને શબદ સાથે એટલા નજીકના સંપર્કમાં લાવવાનો છે કે બંને હવે અલગ અનુભવાય નહીં. ચેતના બહારથી માત્ર તેને સાંભળવાને બદલે દિવ્ય નામના નાદ અને અર્થમાં લીન થઈ જાય છે.

આ ઉપદેશનો સ્પષ્ટ શાસ્ત્રીય આધાર છે. રાગ નટ નારાયણમાં, ગુરુ ગ્રંથ સાહિબના અંગ ૯૮૨ પર, ગુરુ રામ દાસ ઘોષણા કરે છે: બાણી ગુરુ ગુરુ હૈ બાણી, વિચ બાણી અમ્રિત સારે, એટલે કે શબ્દ જ ગુરુ છે, ગુરુ જ શબ્દ છે, અને શબ્દની અંદર સમગ્ર અમૃત છે. આ પંક્તિ સીધી કહે છે કે ગુરુનો અધિકાર શબ્દમાં જ રહેલો છે, તે ઉચ્ચારનાર કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિમાં નહીં, જેથી જે કોઈ શબ્દને સાચે જ આત્મસાત કરે છે તેને તે કૃત્યમાં ગુરુનું પોતાનું માર્ગદર્શન પ્રાપ્ત થાય છે.

આ સિદ્ધાંત ૧૭૦૮માં શીખ ધર્મગ્રંથ અને ઉત્તરાધિકારનો ઔપચારિક આધાર બન્યો. નાંદેડમાં પોતાના અવસાન પહેલાં, દસમા ગુરુ ગુરુ ગોબિંદ સિંઘે જીવંત માનવ ગુરુઓની પરંપરાનો અંત કર્યો અને ગુરુપદ કાયમ માટે આદિ ગ્રંથને આપ્યું, જે ત્યારથી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ તરીકે ઓળખાય છે. ત્યારથી શીખો કોઈ જીવંત શિક્ષકને નહીં, પરંતુ ધર્મગ્રંથને શાશ્વત ગુરુ તરીકે ગણે છે. આ એ માન્યતાની સંસ્થાગત અભિવ્યક્તિ છે, જે ગુરુ રામ દાસે બે સદી પહેલાં જ કહી હતી, કે શબ્દ અને ગુરુ એક જ છે.

સુરત એ ધ્યાન અને ચેતનાની એ શક્તિનો ઉલ્લેખ કરે છે, જે સાધક શબદ તરફ દિશામાન કરે છે. તેને નિષ્ક્રિય ગ્રાહક તરીકે નહીં, પરંતુ સક્રિય રીતે કેળવવા અને સ્થિર કરવા જેવી વસ્તુ તરીકે જોવામાં આવે છે, કારણ કે વિચલિત કે ઉદ્વિગ્ન મન તેને કેટલી પણ વાર સંભળાવવામાં આવે તોપણ શબ્દને ખરેખર ગ્રહણ કરી શકતું નથી. શીખ આચરણ માને છે કે સુરત ગુરબાણી સાથે વારંવારના, નિષ્ઠાપૂર્ણ જોડાણથી ઊંડી થાય છે, અને ધીમે ધીમે શબદ સાથે વધુ સુમેળ સાધે છે, ત્યાં સુધી કે શ્રવણ વધુ પૂર્ણ તલ્લીનતામાં પરિવર્તિત થાય છે.

ગુરુ નાનક જપજી સાહિબની અંતિમ પૌડીઓ, પૌડી ૩૪ થી ૩૭માં, જાગૃતિના આ જ ઉર્ધ્વ આરોહણનો નકશો આપે છે. આ પૌડીઓ પાંચ લોકોનું વર્ણન કરે છે, જેને પંજ ખંડ કહેવાય છે, જેમાંથી સાધકની ચેતના આગળ વધે છે: ધર્મ ખંડ, એટલે ધર્મનિષ્ઠ કર્તવ્યનો લોક; જ્ઞાન ખંડ, એટલે જ્ઞાનનો લોક; સરમ ખંડ, એટલે આધ્યાત્મિક પુરુષાર્થનો લોક; કરમ ખંડ, એટલે કૃપાનો લોક; અને અંતે સચ ખંડ, એટલે સત્ય પોતાનો જ લોક. દરેક લોક સુરતના દિવ્ય સાથેના જોડાણના વધુ ઊંડા થવાનું ચિહ્ન છે, જેની પરાકાષ્ઠા ઈશ્વર વિશેની માહિતીમાં નહીં, પરંતુ સચ ખંડમાં સીધા નિવાસમાં થાય છે, એ સત્ય જે શબદ સતત ઉચ્ચારે છે.

દૈનિક સાધનામાં આ ઊંડાણ નામ સિમરન, એટલે દિવ્ય નામનું સતત સ્મરણ અને પુનરાવર્તન, તથા કીર્તન, એટલે શાસ્ત્રીય રાગોમાં ગુરબાણીનું ગાન, દ્વારા કેળવાય છે. બંને સાધનાઓને સુરતને સામાન્ય રીતે મન પર કબજો કરતા ચંચળ વિચારોને બદલે શબદમાં વિશ્રાંતિ આપવાની શિસ્તબદ્ધ કવાયતો તરીકે સમજવામાં આવે છે. મહિનાઓ અને વર્ષોની નિષ્ઠાપૂર્ણ સાધનાથી શ્રોતાની જાગૃતિ અને સંભળાતો શબ્દ વધુ નજીક આવે છે.

શીખ ઉપદેશ આધ્યાત્મિક મુક્તિ, એટલે મુક્તિ, ને એ બિંદુ તરીકે વર્ણવે છે જ્યાં સુરત સંપૂર્ણપણે શબદમાં વિલીન થાય છે, એ મિલન છે, જગતમાંથી પલાયન નથી. આ વિલીનીકરણ હઉમૈ, એટલે સ્વકેન્દ્રિત અહંકારને વિલીન કરે છે, જે અન્યથા પોતાને દિવ્યથી અલગ અનુભવે છે. તેના સ્થાને તે સચ ખંડમાં ગુરુ નાનક જેને નામ આપે છે તે એક સત્યની સ્થિર જાગૃતિ છોડે છે. હવે શ્રવણની કોઈ અલગ ક્રિયાની જરૂર રહેતી નથી, કારણ કે શ્રોતા અને શબ્દ બે તરીકે અનુભવાતા બંધ થઈ જાય છે.

આ રીતે સમજીએ તો શબદ ગુરુ એ ધર્મગ્રંથ વિશેનો હાથથી દૂર રાખેલો સિદ્ધાંત નથી. તે સુરતને જ સંબોધિત આમંત્રણ છે, જે સાધકની પોતાની જાગૃતિને શબ્દની વધુ નજીક આવતા રહેવા કહે છે, ત્યાં સુધી કે ભક્ત અને દિવ્ય નામ વચ્ચેનું અંતર એટલું પાતળું થઈ જાય કે તે અદૃશ્ય થઈ જાય. ગુરબાણીનું દરેક પઠન, સંગતમાં ગવાતી કીર્તનની દરેક પંક્તિ, ચેતના અને નાદ વચ્ચેના એ જ પ્રાચીન મિલનને ફરી થવાનો એક વધુ પ્રસંગ તરીકે અર્પવામાં આવે છે.