नाम सिमरन

नाम सिमरन, म्हणजे दैवी नामाचे स्मरण, हे शीख आध्यात्मिक जीवनाची कोनशिला आहे. गुरबानीत सर्वत्र यावर भर दिला गेला आहे, आणि इतर प्रत्येक भक्तिमय शिस्त ज्याभोवती संघटित होते ती ही साधना आहे. इतर परंपरा कधीकधी ध्यानाला समान वजनाच्या अनेक शिस्तींपैकी एक मानतात. शीख शिकवण त्याऐवजी सिमरनला अगदी केंद्रस्थानी ठेवते, वाहेगुरूंचे सतत स्मरण हा असा धागा मानते ज्याभोवती इतर प्रत्येक आचरण, नितनेम, म्हणजे दैनंदिन निर्धारित प्रार्थना, ते सेवा, म्हणजे निःस्वार्थ सेवा, विणले जावे.

मुख्य साधना म्हणजे गुरमंत्र वाहेगुरूंची पुनरावृत्ती, जी जागरूकतेविना यांत्रिक सूत्राप्रमाणे न म्हणता श्वासाकडे लक्ष देऊन म्हटली जाते. हा एकच शब्द साधनेचे पूर्ण वजन वाहतो, कारण त्याला अदलाबदल करता येणाऱ्या अनेक नावांपैकी एक नाव म्हणून वागवले जात नाही. भक्ताचे लक्ष दैवाकडे नेण्यास सर्वाधिक योग्य मानला जाणारा तो विशिष्ट शब्द आहे, असे शीख परंपरा मानते.

गुरु नानकांनी आत्म्याच्या प्रगतीविषयी केलेले वर्णन, गुरु ग्रंथ साहिबच्या प्रारंभी असलेल्या जपुजी साहिबच्या पौड्या ३५ ते ३७ मध्ये, पाच खंड, म्हणजे लोक, यांचे वर्णन करते ज्यांतून साधक पुढे जातो. ते धरम खंडापासून सुरू होते, कर्तव्याचे क्षेत्र, जिथे स्मरण प्रथम रसना, म्हणजे जिभेने पुनरावृत्ती, या रूपात असते, जाणीवपूर्वक आणि मुद्दाम उच्चारलेले. साधक ज्ञान खंड आणि सरम खंड, म्हणजे ज्ञान आणि प्रयत्नाच्या क्षेत्रांत पुढे जाताना ही उच्चारित पुनरावृत्ती श्वासाच्या जाणिवेसह केलेल्या जपात खोल होते, सांस. स्मरण अशा गोष्टीशी जोडले जाते जी श्वासासारखी सतत आणि अनैच्छिक असते, केवळ ठरलेल्या वेळी केलेली जाणीवपूर्वक कृती न राहता.

सरम खंडातून करम खंड, म्हणजे कृपेच्या क्षेत्रात पुढे जाताना, नाम श्वासापासून सुरत, म्हणजे भक्ताची स्वतःची जाणीव आणि विचार, यांच्याकडे सरकते तेव्हा साधना आणखी खोल होते. या टप्प्यावर जे घडत आहे त्यासाठी सिमरन हे जपापेक्षा अधिक अचूक नाव बनू लागते. हा स्पष्टपणे उच्च टप्पा म्हणून वर्णिला जातो, जिथे दैवी नाम यापुढे जिभेने किंवा श्वासाने सक्रियपणे निर्माण करावे लागणारे राहत नाही, तर विचारांच्या पोतातच वाढत्या प्रमाणात उपस्थित असते.

सर्वात पुढचा टप्पा नामाला सुरतपासून हिरदे, म्हणजे हृदयात नेतो. इथे साधना जवळजवळ आपोआप चालणाऱ्या अवस्थेत कार्य करते, दैवी नाम ते टिकवण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्नाशिवाय आतून निनादते. हा खऱ्या भक्तीचा टप्पा आहे, म्हणजे भक्ती आता कर्तव्य म्हणून न करता भक्ताची स्थिर अवस्था म्हणून सहज उपस्थित असते. याच टप्प्यावर साधनेला अजपा जप हे नाव मिळते, न उच्चारलेली पुनरावृत्ती, जी चेतनेला पुढे ढकलण्याची गरज न पडता तिच्यात स्वतःहून चालू राहते.

एखाद्या शब्दाची वारंवार पुनरावृत्ती करण्याच्या साध्या सूचनेपासून ही चौकट वेगळी ठरते ती ही आग्रही भूमिका की सिमरन टप्प्याटप्प्यांनी उलगडते. प्रत्येक टप्पा मागच्यापेक्षा गुणात्मकरीत्या वेगळा असतो, त्याच तंत्राची केवळ लांब किंवा अधिक वारंवार पुनरावृत्ती नसते. रसनेने सुरुवात करणारा भक्त हिरद्यात विसावलेल्या भक्ताने करत असलेल्या गोष्टीची कमकुवत आवृत्ती करत नसतो. गुरु नानकांनी जपुजी साहिबच्या पाच खंडांत आखलेल्या प्रगतीत तो एका पूर्वीच्या बिंदूवर असतो; प्रत्येक टप्पा खरी प्रगती असतो, अनिश्चित काळ पुनरावृत्ती करायचे पठार नव्हे.

अजपा जपाकडील वाटचाल भक्त कमी प्रयत्न करण्यासाठी धडपडत आहेत असे वाटू शकते, पण शिकवण हा समज पूर्णपणे उलटवते. ध्येय कमी केलेला प्रयत्न नाही तर रूपांतरित लक्ष आहे. ही अशी अवस्था आहे जिथे दैवाचे स्मरण भक्ताच्या जागृत जीवनाच्या उर्वरित भागाशी जाणीवपूर्वक लक्षासाठी स्पर्धा करत नाही, कारण ते त्या जीवनाशी एकरूप झाले आहे, त्यात कोंबलेली वेगळी क्रिया राहिलेली नाही. हिरद्यापर्यंत पोहोचणे रसना उच्चारण्यापेक्षा सोपे नव्हे तर कठीण आहे, कारण ते संपूर्ण माणसाला, श्वास, मन आणि हृदय एकत्रितपणे, ते पात्र बनण्यास सांगते जे पूर्वीचे टप्पे केवळ जिभेला एकटीला वाहून नेण्यास सांगत होते.

शीख शिकवण सतत सिमरनची विशिष्ट फळे नमूद करते: अंतरीचा आनंद, आनंद; नकारात्मक आणि घुसखोर विचारांपासून संरक्षण; आणि हळूहळू येणारा आध्यात्मिक प्रकाश, जो साधना खोल होत जाताना खोल होतो. ही फळे टप्प्यांतील प्रगतीचे नैसर्गिक परिणाम म्हणून वर्णिली जातात, ती अशी बक्षिसे नव्हेत जी रसनेपासून थेट हिरद्यापर्यंत उडी मारण्यास अधीर भक्त लवकर मिळवू शकेल. शिकवण क्रम वगळण्याचे कोणतेही तंत्र देत नाही, केवळ इतकी खात्री देते की प्रत्येक टप्प्यावरील सततची साधना अखेरीस पुढच्या टप्प्यापर्यंत नेते.