चढ्ती कला आणि भाणा

शीख आध्यात्मिक जीवनात चढ्ती कला आणि भाणा ही दोन असंबद्ध कल्पना म्हणून नव्हे, तर एक अविभाज्य जोडी म्हणून शिकवल्या जातात. भाणा म्हणजे दैवी इच्छेचा स्वीकार: जे काही घडते, स्वागतार्ह असो वा नसो, ते वाहेगुरूंच्या हुकमाखाली उलगडते, ही जाणीव. चढ्ती कला म्हणजे सतत उंचावणारा आत्मा, उच्च मनोधैर्य आणि उत्साही धैर्याची अवस्था, जी शीख शिकवणीनुसार त्या स्वीकारासोबत असायला हवी. दोन्ही शब्द एकमेकांशिवाय पूर्ण अर्थ देत नाहीत. चढ्ती कलेशिवाय भाण्याचा स्वीकार निष्क्रिय शरणागतीत आंबू शकतो, तर भाण्याशिवाय चढ्ती कला आतून काहीही आधार नसलेला सक्तीचा आनंद बनण्याचा धोका असतो. एकत्र धरल्यास ते एकच स्वभाव वर्णन करतात: जे येईल त्याला समर्पण आणि सामर्थ्य या दोन्हींनी सामोरे जाणे.

भाण्याचा पाया शीख धारणेतील हुकम या संकल्पनेत आहे, म्हणजे ती दैवी व्यवस्था ज्यात संपूर्ण विश्व चालते. गुरु नानक देवजींनी रचलेल्या आणि श्री गुरु ग्रंथ साहिब जी यांच्या आरंभी असलेल्या जपजी साहिबमध्ये, दुसऱ्या पौडीत, सर्व प्राणी हुकमात आहेत आणि त्याबाहेर काहीही नाही, असे सांगितले आहे. हे केवळ सहन करायचे थंड विश्वव्यापी नियतिवाद म्हणून मांडलेले नाही, तर करुणामय निर्मात्याने टिकवलेल्या विश्वाची रचना म्हणून मांडले आहे; त्यामुळे हुकम स्वीकारणे म्हणजे एखाद्या निर्वैयक्तिक शक्तीपुढे केवळ नतमस्तक होणे नव्हे, तर त्यामागील हेतूवर विश्वास ठेवणे होय.

भाणा भक्ताला सुख आणि दुःख यांना एकाच स्थिर विश्वासाने सामोरे जाण्यास सांगतो; सांत्वन म्हणजे दैवी कृपेचा पुरावा आणि कष्ट म्हणजे तिची अनुपस्थिती, असे मानण्याऐवजी. शीख शिकवण भक्ताला वेदना नाकारण्यास किंवा नुकसान दुखत नाही असे भासवण्यास सांगत नाही. उलट, वेदना त्याच हुकमाचा भाग म्हणून स्वीकारावी जो आनंदही आणतो, म्हणजे दैवाशी असलेल्या नात्यावरील अंतिम शब्द कोणतेही एक टोक ठरू नये. ही समचित्तता आयुष्यभराच्या साधनेतून जोपासली जाते; ती तात्काळ मिळणारी सिद्धी नसते. गुरबाणी या विषयाकडे वारंवार परत येते, कारण अनुभवाचे विभाजन 'जे आवडते' आणि 'जे नको' अशा दोन भागांत करण्याच्या सामान्य मानवी प्रवृत्तीच्या विरोधात हा विषय जातो.

भाणा भक्ताला आतून स्थिर करतो, तर चढ्ती कला ती स्थिरता बाहेर कोणत्या वर्तनात उतरावी हे वर्णन करते: सतत चढणारा आत्मा, केवळ आपली जागा राखून ठेवणारे नव्हे तर वर जाणारे मनोधैर्य. हा वाक्यांश प्रत्येक शीखाला अरदासच्या शेवटी परिचित असतो, जी सर्बत दा भला, म्हणजे सर्वांचे कल्याण, यांबरोबरच चढ्ती कलेची याचना करते. जवळजवळ प्रत्येक उपासनेच्या शेवटी हे प्रार्थना पठण केल्याने ती आकांक्षा सतत नूतन राहते, ती एखाद्या व्यक्तीकडे एकदाच आणि कायमसाठी असते किंवा नसते असा गुण मानली जात नाही. चढ्ती कला म्हणजे मान्य न केलेल्या कष्टांवर लादलेला सक्तीचा आशावाद नव्हे. ती वाहेगुरूंवरील अशा खोल विश्वासाचे दृश्य फळ आहे, की परिस्थितीला व्यक्तीच्या आत्म्यावर अंतिम शब्द उरत नाही.

शीख स्मृती पाचवे गुरु, गुरु अर्जन देवजी, आदि ग्रंथाचे संकलक यांचे उदाहरण जपते; त्यांनी आयुष्याच्या शेवटी अत्यंत यातना सोसल्या, आणि त्या संयमाने सोसल्या की परंपरा तो भाण्याचे सर्वात स्पष्ट जिवंत प्रदर्शन म्हणून स्मरते. छळातही ते सतत पुष्टी करत राहिले, असे स्मरले जाते की वाहेगुरूंची जी इच्छा असेल ती त्यांना गोड वाटते: तेरा कीआ मीठा लागै, हे वाक्य गुरबाणीतूनच आलेले आहे आणि शीख ते पूर्ण स्वीकाराची अभिव्यक्ती म्हणून आजही म्हणतात. त्या क्षणी त्यांच्या आध्यात्मिक शांततेवर परंपरा भर देते, त्यांच्या दुःखाला कारणीभूत परिस्थितीवर नव्हे; पुढील पिढ्यांसाठी धडा म्हणून त्यांनी सोसलेल्या अन्यायाऐवजी हुकमावरील त्यांचा विश्वास मांडला जातो.

चढ्ती कला आणि भाणा ही एकदा मान्य करून बाळगायची श्रद्धा मानली जात नाहीत. शीख शिकवण त्यांना सतत साधनेतून जोपासल्या जाणाऱ्या स्वभावांच्या रूपात पाहते; मुख्यतः नाम सिमरन, म्हणजे परमात्म्याच्या नामाचे स्मरण, आणि सेवा, म्हणजे निःस्वार्थ सेवा, यांद्वारे. सिमरन मनाला हे स्मरण देऊन स्थिर करते की सर्व काही करुणामय हुकमात उलगडते, तर सेवा ती स्थिरता कृतीत बाहेर वळवते; त्यामुळे भाण्याचा स्वीकार जगापासून माघार घेण्यात कोसळत नाही, तर सुखाच्या लालसेने किंवा नुकसानाच्या भीतीने विचलित न होता जगात उदारतेने वागण्यास व्यक्तीला मुक्त करतो.

अरदास चढ्ती कलेला सर्बत दा भलाशी एकाच समारोपाच्या श्वासात जोडते, म्हणून हा वाक्यांश नाव देत असलेला उंचावणारा आत्मा केवळ वैयक्तिक हितासाठी असत नाही. भक्ताचे स्वतःचे मनोधैर्य इतरांच्या कल्याणाच्या काळजीत नैसर्गिकपणे ओसंडून वाहते, असे मानले जाते; त्यामुळे चढ्ती कला जगापासून बंद केलेल्या खाजगी समाधानाचे नव्हे, तर इतरांचे भले सक्रियपणे इच्छिणाऱ्या आणि त्या इच्छेनुसार कृती करणाऱ्या अंतर्गत सामर्थ्याचे वर्णन करते. म्हणूनच परंपरा चढ्ती कलेला सकारात्मक विचारसरणीचा समानार्थी शब्द मानण्यास विरोध करते; ती ज्या व्यक्तीने ती गाठली तिच्यापासून बाहेरच्या दिशेने पसरणाऱ्या काळजीच्या नीतीशी अविभाज्य आहे.

सामान्य अडचणींतून मार्ग काढणाऱ्या भक्तासाठी चढ्ती कला आणि भाणा एकत्रितपणे कष्टांचा नकार किंवा त्यापुढे शरणागती, असे काहीही देत नाहीत. ते एक स्थिर विश्वास देतात की जे काही घडते ते विश्वासार्ह हुकमाखाली उलगडते, आणि त्याबरोबर उंचावणारे धैर्यही देतात, ज्यामुळे दुःख किंवा नुकसान यांना आत्म्यावर अंतिम अधिकार मिळत नाही. शीख शिकवण सांगते की हे संयोजन, एकदाच साध्य करून बाजूला ठेवण्याऐवजी स्मरण आणि सेवेद्वारे दररोज आचरले जाते, तेच व्यक्तीला, अरदासच्या स्वतःच्या शब्दांत, सदैव चढ्ती कलेत राहण्यास सक्षम करते.