गुरु ग्रंथ साहिबाची निर्मिती

शीख धर्म पंधराव्या शतकात दक्षिण आशियातील पंजाब प्रदेशात सुरू झाला. त्याचे अनुयायी, ज्यांना शीख म्हणतात, एका ईश्वरावर विश्वास ठेवतात आणि गुरू म्हणवल्या जाणाऱ्या दहा मानवी गुरूंच्या शिकवणुकीचे पालन करतात. ‘गुरू’ या शब्दाचा अर्थ असा शिक्षक किंवा मार्गदर्शक, जो लोकांना अंधारातून प्रकाशाकडे नेतो. पहिले गुरू गुरू नानक होते, आणि दहावे व शेवटचे मानवी गुरू गुरू गोबिंदसिंह होते. देहत्यागापूर्वी गुरू गोबिंदसिंहांनी एक अत्यंत महत्त्वाचा निर्णय घेतला: त्यांच्यानंतर शिखांना कोणताही जिवंत मानवी गुरू राहणार नाही, असे त्यांनी घोषित केले. त्याऐवजी त्यांचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक एक पवित्र ग्रंथ, गुरू ग्रंथ साहिब, असेल. हा ग्रंथ आता जिवंत गुरू म्हणून मानला जातो आणि जगभरातील सर्व शिखांसाठी तो मध्यवर्ती अधिकार आहे.

गुरू ग्रंथ साहिब कसा निर्माण झाला याची कथा पाचवे गुरू, गुरू अर्जनदेव यांच्यापासून सुरू होते. सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीला पूर्वीच्या गुरूंनी रचलेली अनेक शबद आणि गीते अस्तित्वात होती, परंतु ती एका ठिकाणी संकलित नव्हती. त्यात एका ईश्वराची भक्ती शिकवणाऱ्या हिंदू आणि मुसलमान संतांच्या वाणीचाही समावेश होता; एकूण पंधरा भगत, ज्यात कबीर आणि रविदास यांचा समावेश होता. हा समावेश स्वतःच एक तत्त्वाचे विधान होता: शिखांचे मार्गदर्शन करण्यासाठी रचलेला ग्रंथ, आपल्या गुरूंच्या शब्दांबरोबरच पूर्णतः भिन्न धार्मिक समुदायांतील पवित्र पुरुषांची वाणीही धारण करण्याचे निवडतो — जी कोणत्याही एका संस्थात्मक वंशावळीऐवजी एका निराकार ईश्वराच्या सामायिक भक्तीने एकत्र बांधलेली आहे.

गुरू अर्जनदेवांची इच्छा होती की ही सर्व शिकवण एका काळजीपूर्वक संपादित खंडात एकत्र करावी, जेणेकरून श्रद्धा जपली जाईल आणि ती खोट्या आवृत्त्यांपासून सुरक्षित राहील. त्यांनी हा मजकूर लेखक भाई गुरदास यांना सांगितला, आणि दोघांनी मिळून शीख ग्रंथाची पहिली आवृत्ती तयार केली, जिला आदि ग्रंथ, म्हणजे पहिला ग्रंथ, असे म्हणतात. हे संकलन १६०४ मध्ये पूर्ण झाले, आणि हा ग्रंथ अमृतसर येथील हरमंदिर साहिब, म्हणजे सुवर्ण मंदिरात मोठ्या समारंभाने प्रतिष्ठापित करण्यात आला.

आदि ग्रंथात केवळ पहिल्या पाच शीख गुरूंचेच नव्हे, तर विविध पार्श्वभूमीच्या संतांचे शबदही होते; हे दर्शवते की दैवी संदेश सार्वत्रिक आहे. हे शबद पंजाबी, हिंदी आणि फारसीसह अनेक भाषांत लिहिलेले होते, परंतु ते सर्व गुरुमुखी लिपीत होते, जी दुसरे गुरू, गुरू अंगद यांनी विकसित केली होती. ग्रंथाची सुरुवात अंग १ वर नोंदलेल्या मूल मंत्राने होते (मूल मंत्र म्हणजे मूलभूत आरंभिक श्लोक, जो निराकार एका ईश्वराचा मुख्य सिद्धांत सांगतो), आणि अंग १४२९ जवळ गुरू अर्जनदेवांच्या स्वतःच्या मुंदावणी मोहरेने तो समाप्त होतो. ही ओळ ग्रंथाला असे थाळ म्हणून वर्णिते ज्यात सत्य, संतोष आणि चिंतन आहे, त्यातून ग्रहण करू इच्छिणाऱ्या सर्वांसाठी. या ग्रंथाने समानता, प्रामाणिक जीवन आणि एका ईश्वरावरील भक्तीवर भर दिला. गुरू अर्जनदेव स्वतः पुढे आपल्या श्रद्धेसाठी हौतात्म्य पावले, आणि त्यांच्या बलिदानामुळे ज्या पवित्र ग्रंथाच्या रक्षणासाठी त्यांनी प्राण अर्पण केले, त्याबद्दल शिखांचा आदर अधिक दृढ झाला.

जवळपास एक शतकानंतर, १७०६ मध्ये दमदमा साहिब येथे, दहावे गुरू, गुरू गोबिंदसिंह यांनी ग्रंथाच्या अंतिम आणि संपूर्ण संपादित आवृत्तीची (अधिकृत सुधारित संस्करणाची) देखरेख केली. त्यांनी नऊ महिने भाई मणिसिंह आणि बाबा दीपसिंह या लेखकांना तो सांगितला, आणि हा खंड दमदमी बीड या नावाने स्मरला जातो. त्यांनी ग्रंथात एक शेवटचा अध्याय जोडला: त्यांचे वडील, गुरू तेगबहादूर यांची शबदे, जे स्वतःही हौतात्म्य पावले होते. हे विस्तारित रूप ग्रंथाचे अंतिम आणि पूर्ण स्वरूप ठरले, आजही गुरुद्वारांत जे पठण केले जाते तेच.

१७०८ मध्ये, नांदेड येथे देहत्यागाच्या काही काळ आधी, गुरू गोबिंदसिंहांनी शिखांना एकत्र केले आणि घोषित केले की त्या दिवसापासून गुरू ग्रंथ साहिब हे सर्व शिखांसाठी शाश्वत, जिवंत गुरू असेल. ते म्हणाले की आता गुरू स्वतः पवित्र शब्द असेल, कोणी मानव नव्हे. हे एक अनोखे आणि क्रांतिकारी पाऊल होते: एक धर्म आपल्या ग्रंथाला कोणा एका व्यक्तीऐवजी आपला परम आध्यात्मिक अधिकार म्हणून स्थापित करत होता, आणि गुरू नानकांपासून दोन शतकांपेक्षाही अधिक काळ सुरू असलेल्या दहा मानवी गुरूंच्या परंपरेचा समारोप होत होता. त्यानंतर कोणताही पुढील दावेदार, तो कितीही श्रद्धाळू किंवा योग्य असला तरी, गुरूची उपाधी धारण करू शकत नव्हता; हे पद कायमचे संपुष्टात आणले गेले आणि त्याचा अधिकार पूर्णपणे पवित्र शब्दात सामावला गेला.

त्या घोषणेपासून गुरू ग्रंथ साहिबांना जिवंत गुरूइतकाच आदर दिला जातो. प्रत्येक शीख उपासनास्थानात, ज्याला गुरुद्वारा म्हणतात, गुरू ग्रंथ साहिब चांदव्याखाली एका खास उंच मंचावर ठेवले जातात. त्यांच्यावर चवरी ढाळली जाते, आणि नम्रता व्यक्त करण्यासाठी लोक त्यांच्यासमोर जमिनीवर बसतात. उपासनेदरम्यान ग्रंथ मोठ्याने वाचला जातो, आणि त्याच्या शिकवणी शिखांना जीवनाच्या प्रत्येक पैलूत मार्गदर्शन करतात — दैनंदिन प्रार्थनांपासून ते विवाह आणि बाळाच्या नामकरणासारख्या मोठ्या संस्कारांपर्यंत. शिखांमधील वाद मिटवण्यासाठीही गुरू ग्रंथ साहिब हा अंतिम अधिकार आहे.

गुरू ग्रंथ साहिबांचे महत्त्व केवळ एक पवित्र ग्रंथ असण्यापलीकडे आहे. ते गुरूंची जिवंत उपस्थिती आणि दैवी शब्द यांचे प्रतिनिधित्व करते. गुरू अर्जनदेवांनी केलेल्या त्याच्या संकलनाने गुरूंच्या आणि संत-कवींच्या शिकवणी जतन केल्या, आणि धार्मिक सीमांपलीकडे एक एकात्म आध्यात्मिक परंपरा निर्माण केली. मानवी गुरूंची रेषा बंद करण्याच्या गुरू गोबिंदसिंहांच्या नंतरच्या निर्णयाने तोच लिखित शब्द कोणत्याही एका उत्तराधिकाऱ्याच्या दाव्याच्या पलीकडे कायमचा स्थिर केला. आजही गुरू ग्रंथ साहिब जगभरातील लाखो शिखांना प्रेरणा देत आहे, आणि त्यांचा मार्गदर्शक, शिक्षक आणि आध्यात्मिक प्रकाशाचा स्रोत म्हणून सेवा करत आहे.