भाई कान्हैया

भाई कन्हैया यांचा जन्म १६४८ मध्ये सियालकोटजवळ एका व्यापारी कुटुंबात झाला. लहान वयापासूनच, कुटुंबाच्या संपत्तीमुळे मिळणाऱ्या आरामदायी जीवनापलीकडे एखादा आध्यात्मिक मार्ग शोधण्याची त्यांची ओढ होती. ते नववे शीख गुरू, गुरू तेगबहादूर यांचे निष्ठावान अनुयायी बनले आणि त्यांनी एक धर्मशाळा स्थापन केली, जे सामुदायिक एकत्र येण्याचे ठिकाण होते. ही धर्मशाळा स्थापनेपासूनच जात, पंथ किंवा राष्ट्रीयतेचा भेद न करता मानवतेच्या सेवेला वाहिलेली होती — ज्या रणभूमीवरील प्रसंगामुळे ते प्रसिद्ध झाले, त्याच्याही फार आधीपासून.

१७०४ मध्ये आनंदपूर साहिबच्या वेढ्यादरम्यान घनघोर लढाई सुरू होती, आणि संघर्षाच्या दोन्ही बाजूंचे जखमी सैनिक रणभूमीवर सर्वत्र विखुरलेले पडले होते. अशा स्थितीत बहुतेक लोक केवळ आपल्याच बाजूच्या माणसांना मदत करत. भाई कन्हैया यांनी मात्र वेगळे केले. ते चामड्याची पाण्याची पखाल घेऊन गोंधळातून चालत गेले, आणि जो कोणी जखमी सैनिक त्यांना भेटला त्याला पाणी दिले; तो सैनिक कोणत्या बाजूने लढत होता हे त्यांनी विचारले नाही. त्यांना केवळ एक सहमानव वेदनेत दिसत होता, आणि त्यांचा एकमेव विचार ती वेदना कमी करण्याचा होता.

हे पाहून काही शीख सैनिक गोंधळले आणि संतापले. ते दहावे शीख गुरू, गुरू गोबिंदसिंहजी यांच्याकडे गेले आणि तक्रार केली की भाई कन्हैया त्यांना मारण्यासाठी आलेल्या सैनिकांना पाणी देत आहेत, आणि याला निष्ठा नव्हे तर विश्वासघात म्हणावे. गुरू गोबिंदसिंहजींनी शांतपणे, क्रोधाशिवाय ऐकून घेतले, आणि भाई कन्हैया यांना आपल्यासमोर आणण्यास सांगितले, जेणेकरून ते स्वतः त्यांचे कारण ऐकू शकतील.

भाई कन्हैया गुरूंसमोर उभे राहिले तेव्हा ते भयभीत नव्हते, आणि त्यांनी सरळ साध्या शब्दांत आपली बाजू मांडली: रणभूमीवर त्यांना एका किंवा दुसऱ्या बाजूचे सैनिक दिसले नाहीत, तर प्रत्येक जखमी माणसात तोच मानवी देह आणि तीच दैवी उपस्थिती दिसली, आणि ती उपस्थिती जिथे दुःख भोगताना आढळेल तिथे तिची सेवा करणे हेच त्यांचे कर्तव्य होते, असे ते म्हणाले. त्यांचे उत्तर गुरू ग्रंथ साहिबमधील, पिढ्यांपूर्वी भगत कबीरांनी रचलेल्या बाणीतील शिकवणीचा प्रतिध्वनी आहे — “अवल अल्लाह नूर उपाया” (अंग १३४९). त्यात सांगितले आहे की एकाच दैवी प्रकाशातून संपूर्ण सृष्टी निर्माण झाली, त्यामुळे केवळ त्या प्रकाशाच्या आधारे कोणी माणूस दुसऱ्यापेक्षा चांगला किंवा वाईट म्हणता येत नाही. गुरू गोबिंदसिंहजींनी ऐकून घेतले, मग स्मितहास्य केले, आणि जमलेल्या शिखांना सांगितले की भाई कन्हैया यांनी सेवेचा खरा अर्थ, म्हणजे निःस्वार्थ सेवा, समजून घेतला आहे. ते कोणा शत्रूची सेवा करत नव्हते, तर दैवी तत्त्वाची, ते ज्या कोणत्याही रूपात प्रकट झाले होते त्या प्रत्येक रूपात सेवा करत होते; आणि त्यामुळेच ते खरे शीख ठरतात.

गुरूंनी भाई कन्हैया यांना आशीर्वाद दिला आणि, परंपरेनुसार, त्यांना सैनिकांच्या जखमांवर उपचारासाठी एक औषधी मलम दिला, तसेच हेच कार्य पुढे चालू ठेवण्याची आज्ञा दिली: ज्याला गरज असेल त्याला पाणी आणि आता वैद्यकीय सेवा, दोन्ही द्यावी. हे शीख समाजात एका वेगळ्या परंपरेच्या आरंभाचे चिन्ह ठरले. भाई कन्हैया आणि त्यांच्या आदर्शाचे अनुसरण करणारे लोक सेवापंथी म्हणून ओळखले जाऊ लागले — “सेवेचा मार्ग अनुसरणारे” — ते रणभूमीजवळ तळ उभारत आणि जखमींची काळजी घेत, ते कोणत्याही बाजूचे असले तरी. त्या काळात, जेव्हा युद्धाचा अर्थ अनेकदा विरोधी सैनिकाला मूलभूत मानवी काळजीपलीकडचे समजणे असे होई, तेव्हा ही प्रथा अत्यंत क्रांतिकारी होती.

निःपक्षपाती सेवेची ही परंपरा त्यानंतरच्या शतकांत वाढत गेली. जगभरातील शीख संस्था आज त्याच तत्त्वावर मोफत रुग्णालये, सामुदायिक स्वयंपाकघरे आणि आपत्ती-निवारण कार्यक्रम चालवतात, ज्या तत्त्वानुसार भाई कन्हैया यांनी त्या रणभूमीवर जीवन जगले. आदेश तोच आहे जो नेहमी होता: प्रत्येक माणसात प्रथम दैवी तत्त्व ओळखा, आणि तो कोण आहे किंवा कोणत्या बाजूला आहे, हे प्रथम विचारल्याशिवाय सेवा करा. भाई कन्हैया यांची कथा शीख परंपरेत केवळ ऐतिहासिक कुतूहल म्हणून नव्हे, तर एक जिवंत शिकवण म्हणून स्मरली जाते; करुणेच्या सीमा कुठे आखाव्यात हा प्रश्न उद्भवतो तेव्हा ती पुन्हा समोर आणली जाते, आणि प्रत्येक वेळी उत्तर देते की त्या सीमांना काहीच अर्थ नाही.

ही कथा तीन शतकांनंतरही जिवंत राहण्याचे एक कारण असे, की ती सुरुवातीला निर्माण केलेली अस्वस्थता पूर्णपणे सोडवत नाही.

गुरू गोबिंदसिंहजींकडे तक्रार करणारे सैनिक क्रूरतेने वागत नव्हते; ते आपल्या स्वतःच्या बाजूप्रती अगदी सामान्य निष्ठेने वागत होते — तीच निष्ठा जी बहुतेक संघर्षांत बहुतेक लोक दुसरा विचारही न करता गृहीत धरतात. कथा त्या निष्ठेची टवाळी करत नाही किंवा ती अयोग्य ठरवून फेटाळत नाही.

ती फक्त तिच्या बाजूला एक खोल दावा ठेवते: की आपल्या स्वतःच्या माणसांप्रती निष्ठा, ती कितीही खरी असली, तरी दुःख भोगणाऱ्या कोणाच्याही ठायी असलेल्या सामायिक मानवतेच्या अधिक मूलभूत ओळखीवर मात करू शकत नाही — तो कोणताही गणवेश घालत असला तरीही. गुरू गोबिंदसिंहजींच्या निर्णयाने सैनिकांना त्यांच्या तक्रारीबद्दल शिक्षा दिली नाही, आणि स्वतःच्या माणसांची काळजी घेणे थांबवण्यास सांगितले नाही. त्याने त्यांना पाहण्यास सांगितले की भाई कन्हैया यांचे पाणी त्यांच्या निष्ठेपेक्षा पुढे पोहोचले, आणि ही पोहोच त्यांच्या भक्तीतील त्रुटी नसून तिची सर्वात पूर्ण अभिव्यक्ती होती.

प्रत्येक सैनिकाला आपल्या बाजूप्रती असलेली सामान्य निष्ठा आणि भाई कन्हैया यांच्या पाण्याने सर्वांवर समानपणे ठेवलेला खोल दावा, यांच्यातील हा फरक आहे, ज्यामुळे ही कथा केवळ एकदा कौतुक करून बाजूला ठेवण्याऐवजी वारंवार परत येण्यासारखी ठरते. आजही शीख संस्थांमध्ये त्यांचे नाव नेमक्या याच कारणासाठी घेतले जाते. ही कथा एक आरामदायी गोष्ट म्हणून एकदा सांगून विसरण्यासारखी नसून, आजच्या त्यांच्या स्वतःच्या सेवेचे मोजमाप ज्या कार्यरत मापदंडावर केले जाते तो मापदंड म्हणून कार्य करते. कथेने नेहमीच निश्चित करू पाहिलेला हाच मापदंड आहे, आणि त्यामुळेच ती ज्या प्रत्येक युद्धाच्या काळात प्रथम सांगितली गेली, त्या प्रत्येक युद्धाला ती टिकून राहिली आहे.