भाई कन्हैया

भाई कन्हैया एकस्मिन् व्यापारिकुले सियालकोटसमीपे सन् १६४८ तमे वर्षे जन्म लेभे। बाल्यादेव स कुटुम्बस्य धनेन प्राप्तं सुखमयं जीवनम् अतिक्रम्य आध्यात्मिकं मार्गम् अन्वैषत्। स नवमस्य सिख-गुरोः गुरुतेगबहादुरस्य समर्पितः अनुयायी अभवत्, सामुदायिकं सम्मेलनस्थानं धर्मशालां च स्थापयामास। सा धर्मशाला स्थापनादेव जातिधर्मराष्ट्रभेदं विना मानवसेवायै समर्पिता आसीत्, तस्याः युद्धभूमेः घटनायाः बहुपूर्वमेव, यया स प्रख्यातः भविष्यति।

सन् १७०४ तमे वर्षे आनन्दपुरसाहिबस्य घेराबन्द्याः काले तीव्रं युद्धम् अभवत्, संघर्षस्य सर्वेषु पक्षेषु क्षतसैनिकाः युद्धभूमौ विकीर्णाः आसन्। तादृशे स्थितौ अधिकांशाः जनाः केवलं स्वपक्षीयान् एव साहाय्येयुः। किन्तु भाईकन्हैयः भिन्नम् अकरोत्। स चर्मनिर्मितां जलपात्रिकां वहन् कोलाहलमध्येन सञ्चरन् यं कमपि क्षतसैनिकं प्राप्नोत् तस्मै जलं दत्तवान्, स कस्य पक्षे युध्यते इति अपृष्ट्वा। स केवलं दुःखितं सहमानवं दृष्टवान्, तस्य एकमेव चिन्तनं तस्य वेदनायाः उपशमनम् आसीत्।

केचन सिखसैनिकाः एतद् दृष्ट्वा व्याकुलाः क्रुद्धाश्च अभवन्। ते दशमं सिखगुरुं गुरुगोबिन्दसिंहं प्रति उपस्थिताः, भाईकन्हैयः यान् सैनिकान् हन्तुम् आगतान् तेभ्य एव जलं ददाति इति परिवादं कृतवन्तः, निष्ठायाः स्थाने तं विश्वासघातिनं कथयन्तः। गुरुगोबिन्दसिंहः अक्रुद्धः शान्तचित्तः शृणोत्, भाईकन्हैयः स्वयं तस्य कारणं श्रोतुं तस्य समक्षम् आनेतव्यः इति आदिदेश।

यदा भाईकन्हैयः गुरोः पुरतः स्थितः, तदा न भीतः, सरलतया च स्वं व्याख्यातवान्: युद्धभूमौ अहम् एकस्य वा अपरस्य पक्षस्य सैनिकान् न अपश्यम्, केवलं प्रत्येकस्मिन् क्षतपुरुषे एकमेव मानवशरीरम् एकमेव च दिव्यसान्निध्यम् अपश्यम्; यत्र यत्र तं दुःखितं दृष्टवान् तत्र तस्य सान्निध्यस्य सेवा मम कर्तव्यम् इति। तस्य उत्तरं गुरुग्रन्थसाहिबे पूर्वमेव निबद्धां भगतकबीरस्य वाणीं प्रतिध्वनति — ‘अवल अलह नूर उपाया’ (अङ्गम् १३४९), यत् एकं दिव्यं प्रकाशं सर्वस्य सृष्टेः मूलम् उद्घोषयति, अतः तेन प्रकाशेन कोऽपि जनः अन्यस्मात् उत्तमः अधमो वा इति केवलं तेन आधारेण न्याय्यतः वक्तुं न शक्यते। गुरुगोबिन्दसिंहः शृण्वन् स्मितं कृत्वा समागतान् सिखान् अवदत् यत् भाईकन्हैयः सेवायाः, निःस्वार्थसेवायाः, सत्यं तात्पर्यम् अवगतवान्: स शत्रोः सेवां न अकरोत्, अपि तु सर्वैः रूपैः प्रकटितं दिव्यम् एव सेवितवान्, तेनैव स सत्यः सिखः अभवत् इति।

गुरुः भाईकन्हैयम् आशीर्वादयत्, परम्परानुसारं च तस्मै क्षतसैनिकानां चिकित्सार्थम् औषधलेपं दत्तवान्, एतं कार्यं निरन्तरं कुर्यात् इति निर्दिश्य — यस्मै यस्य अपेक्षा तस्मै जलं, इदानीं चिकित्सासेवाम् अपि दत्त्वा। एतेन सिखसमुदायान्तर्गता विशिष्टा परम्परा आरब्धा। भाईकन्हैयस्य आदर्शम् अनुसरन्तः जनाः सेवापन्थिनः इति प्रथिताः, ‘सेवामार्गम् अनुसरन्तः’ इति अर्थः। ते युद्धभूमिसमीपे शिबिराणि स्थापयित्वा, कस्य पक्षस्य इति अविचार्य, क्षतान् पालयन्ति स्म। तत्कालीने युद्धे विरुद्धपक्षीयं सैनिकं मानवतायाः मूलभूतचिन्तायाः अधः मन्यमाने सति एषा परम्परा आश्चर्यजनकरूपेण क्रान्तिकारिणी आसीत्।

निष्पक्षसेवायाः इयं परम्परा अनन्तरेषु शताब्दीषु विस्तृता अभवत्। अद्य विश्वव्यापिनः सिखसंस्थाः भाईकन्हैयेन तस्मिन् युद्धभूमौ यः सिद्धान्तः आचरितः, तस्मिन् एव सिद्धान्ते निःशुल्कचिकित्सालयान्, सामुदायिकभोजनशालाः आपत्तिराहतकार्यक्रमांश्च चालयन्ति। उपदेशः सः एव यः सदा आसीत्: प्रत्येकस्मिन् मनुष्ये प्रथमं दिव्यं पश्यत, स कः किं पक्षं वा आश्रयते इति प्रथमं अपृष्ट्वैव सेवत। भाईकन्हैयस्य कथा सिखपरम्परायां ऐतिहासिकं कौतुकं न, अपि तु जीवन्तः उपदेशः इति स्मर्यते; यदा यदा करुणायाः सीमाः कुत्र निर्धारणीयाः इति प्रश्नः उद्भवति, तदा तदा पुनः आवर्त्यते, प्रत्येकवारं च उत्तरति यत् तस्याः सीमा नास्ति।

एषा कथा त्रयाणां शताब्दीनां पर्यन्तं यत् जीवति, तस्य एकं कारणं यत् सा स्वस्य प्रारम्भिकं विक्षोभं कदापि पूर्णतया न शमयति।

ये सैनिकाः गुरुगोबिन्दसिंहं परिवादं कर्तुम् अगच्छन्, ते क्रौर्येण न प्रेरिताः आसन्; ते स्वपक्षं प्रति नितान्तं सामान्यया निष्ठया प्रेरिताः आसन्, यां निष्ठाम् अधिकांशाः जनाः अधिकेषु संघर्षेषु सहजतया स्वीकुर्वन्ति। कथा तां निष्ठाम् उपहसति न, न च अयोग्याम् इति निराकरोति।

केवलं तस्याः पार्श्वे गम्भीरतरं दावं स्थापयति: स्वजनेषु निष्ठा यथार्थापि, सा पीडितस्य कस्मिंश्चित् जने साधारणमानवतायाः मूलभूततरं अभिज्ञानम् अभिभवितुं न शक्नोति, स कीदृशं वेषं धारयति इति अविचार्य। गुरुगोबिन्दसिंहस्य निर्णयः सैनिकान् तेषां परिवादार्थं न दण्डितवान्, न च तान् स्वजनानां पालनं त्यक्तुम् अवदत्। स तान् अपश्यत् यत् भाईकन्हैयस्य जलं तेषां निष्ठातः अपि दूरं गच्छति, तथा च एषा व्याप्तिः तस्य भक्तेः दोषः न, अपि तु तस्याः पूर्णतमा अभिव्यक्तिः इति।

हर सैनिकस्य स्वपक्षं प्रति सामान्या निष्ठा, तथा भाईकन्हैयस्य जलेन तेषु सर्वेषु समानरूपेण स्थापितः गम्भीरः दावः — एषः भेदः एव कथां सकृत् प्रशंसित्वा परित्यज्य न, अपि तु पुनः पुनः स्मरणीयां करोति। तस्य नाम अद्यापि सिखसंस्थासु एतस्मात् कारणात् एव आह्वयते, न सुखदायिनी कथारूपेण यः एकवारं कथिता पश्चात् त्यज्यते, अपि तु जीवन्तः मानदण्डरूपेण, यस्य विरुद्धं तेषां वर्तमानसेवा अद्यापि परिमीयते। एष स मानदण्डः यं कथा सदा स्थापयितुम् इष्टवती, तथा च तस्याः कारणं यत् सा यान् यान् युद्धान् प्रथमं श्रुता, तान् सर्वान् अतीता।