गुरुग्रन्थसाहिबस्य संकलनम्

सिखधर्मः पञ्चदशे शतके दक्षिणएशियायाः पञ्जाबप्रदेशे आरब्धः। तस्य अनुयायिनः सिखाः इति उच्यन्ते, ते एकम् ईश्वरं विश्वसन्ति, गुरुनाम्ना प्रसिद्धानां दशानां मानुषगुरूणाम् उपदेशान् च अनुसरन्ति। गुरु-शब्दस्य अर्थः अस्ति यः शिक्षकः अथवा मार्गदर्शकः, यः जनान् अन्धकारात् प्रकाशं प्रति नयति। प्रथमः गुरुः गुरुनानकः आसीत्, दशमः अन्तिमश्च मानुषगुरुः गुरु-गोबिन्दसिंहः। स्वदेहत्यागात् पूर्वं गुरु-गोबिन्दसिंहः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं निश्चयं कृतवान्: तेन घोषितं यत् तस्य अनन्तरं सिखानां समीपे जीवितः मानुषगुरुः न भविष्यति। तस्य स्थाने तेषां आध्यात्मिकः मार्गदर्शकः पवित्रः ग्रन्थः गुरुग्रन्थसाहिबः भविष्यति। अयं ग्रन्थः इदानीं सजीवः गुरुः इति मन्यते, विश्वस्य सर्वेषु सिखेषु च स प्रमाणभूतः केन्द्रीयः आधारः अस्ति।

गुरुग्रन्थसाहिबस्य उत्पत्तेः कथा पञ्चमेन गुरुणा गुरु-अर्जनदेवेन सह आरभ्यते। सप्तदशशतकस्य आरम्भे पूर्वगुरुभिः रचिताः बहवः शबदाः गीताश्च विद्यन्ते स्म, परन्तु ते एकस्मिन् स्थले संगृहीताः नासन्। तत्र हिन्दू-मुस्लिम-सन्तानां वाण्यः अपि आसन्, ये एकस्य ईश्वरस्य भक्तिम् उपदिशन्ति स्म; सर्वे मिलित्वा पञ्चदश भक्ताः, येषु कबीरः रविदासश्च अन्तर्भूतौ। एतत् समावेशः स्वयमेव एकस्य सिद्धान्तस्य उद्घोषः आसीत्: सिखानां मार्गदर्शनाय रचितः ग्रन्थः स्वगुरूणां वचनैः सह सर्वथा भिन्नसम्प्रदायानां पवित्रपुरुषाणां वाणीम् अपि धारयितुं चिनोति, यत् कस्यचित् संस्थागतवंशस्य अपेक्षया निराकारस्य ईश्वरस्य प्रति साधारणया भक्त्या एकीभूतम् अस्ति।

गुरु-अर्जनदेवः एतान् सर्वान् उपदेशान् सावधानतया सम्पादितेन एकेन ग्रन्थेन संगृहीतुम् इच्छति स्म, येन धर्मः सुरक्षितः स्यात् असत्यपाठेभ्यः च रक्षितः स्यात्। तेन लिपिकाय भाई-गुरदासाय मुखेन पाठः उक्तः, तौ मिलित्वा सिखग्रन्थस्य प्रथमं संस्करणं सिद्धं कृतवन्तौ, यत् आदिग्रन्थः इति, अर्थात् प्रथमः ग्रन्थः इति, उच्यते। एतत् संकलनं 1604 तमे वर्षे पूर्णम् अभवत्, ग्रन्थश्च अमृतसरस्थे हरमन्दिरसाहिबे, अर्थात् सुवर्णमन्दिरे, महता उत्सवेन प्रतिष्ठापितः।

आदिग्रन्थे केवलं प्रथमानां पञ्चानां शिखगुरूणाम् एव नहि, अपि तु विभिन्नपृष्ठभूमीनां सन्तानां शबदाः समाविष्टाः आसन्, येन दिव्यः सन्देशः सार्वभौमः इति प्रदर्शितम्। शबदाः पञ्जाबी, हिन्दी, फारसी इत्यादिषु बहुषु भाषासु लिखिताः आसन्, परन्तु सर्वे गुरमुखी-लिप्याम् अलिख्यन्त, यां द्वितीयः गुरुः गुरु-अङ्गदः विकसितवान्। ग्रन्थः अङ्गे 1 अङ्कितेन मूलमन्त्रेण आरभ्यते, अङ्गे 1429 समीपे गुरु-अर्जनस्य स्वकीय-मुन्दावणी-मुद्रया च समाप्यते; एषा पङ्क्तिः ग्रन्थं तादृशस्य थाल्याः रूपेण वर्णयति यत्र सत्यं, सन्तोषः, चिन्तनं च सन्ति, तेभ्यः यः कश्चित् तत् ग्रहीतुं सज्जः अस्ति। ग्रन्थः समानतां, सत्यनिष्ठं जीवनं, एकस्य ईश्वरस्य भक्तिं च बलयति। गुरु-अर्जनदेवः स्वयं पश्चात् स्वश्रद्धायै हुतात्मा अभवत्, तस्य बलिदानेन सिखानां तस्मिन् पवित्रे ग्रन्थे श्रद्धा गाढतरा अभवत्, यस्य रक्षायै सः स्वजीवनम् अर्पितवान्।

प्रायः एकशताब्द्यनन्तरं 1706 तमे वर्षे दमदमासाहिबे दशमः गुरुः गुरु-गोबिन्दसिंहः ग्रन्थस्य अन्तिमं पूर्णं च संस्करणं सम्यक् निर्देशयामास; सः नव-मासान् यावत् भाई-मनीसिंहाय बाबा-दीपसिंहाय च मुखेन पाठं लेखयामास, यत् ग्रन्थः दमदमीबीडः इति स्मर्यते। सः ग्रन्थे अन्तिमम् अध्यायं योजितवान्: स्वपितुः गुरु-तेगबहादुरस्य शबदान्, यः अपि हुतात्मा अभवत्। एषः विस्तृतः संस्करणः ग्रन्थस्य अन्तिमं पूर्णं च रूपं जातः, यत् अद्यापि गुरुद्वारेषु पठ्यते।

1708 तमे वर्षे नान्देडे स्वदेहत्यागात् किञ्चित् पूर्वं गुरु-गोबिन्दसिंहः सिखान् सङ्गृह्य घोषितवान् यत् तस्मिन् दिने प्रभृति गुरुग्रन्थसाहिबः सर्वेषां सिखानां कृते शाश्वतः सजीवः गुरुः भविष्यति। सः उक्तवान् यत् इदानीं गुरुः स्वयं पवित्रः शब्दः भविष्यति, न कश्चित् मनुष्यः। एषः अद्वितीयः क्रान्तिकारी च पदक्षेपः आसीत्: धर्मः स्वग्रन्थं कस्यचित् एकस्य व्यक्तेः स्थाने परमम् आध्यात्मिकम् अधिकारं कृत्वा प्रतिष्ठापयति स्म, तथा च द्वे शताब्द्यौ पूर्वं गुरुनानकेन आरब्धायाः दशमानुषगुरूणां परम्परायाः समाप्तिः अभवत्। इदानीं कोऽपि पश्चाद्भावी दावेदारः, यः कियान् अपि श्रद्धालुः सक्षमः वा स्यात्, गुरोः पदवीं धारयितुं न शक्नोति स्म; एतत् पदं स्वयं सदा निवृत्तं कृतम्, तस्य अधिकारः सर्वथा पवित्रे शब्दे समाहितः कृतः।

तस्य घोषणायाः अनन्तरं गुरुग्रन्थसाहिबः सजीवगुरोः समानेन सम्मानेन सत्क्रियते। प्रत्येकस्मिन् सिखपूजास्थाने, यत् गुरुद्वारा इति उच्यते, गुरुग्रन्थसाहिबः छत्रस्य अधः विशेषे उच्चे मञ्चे प्रतिष्ठाप्यते। तस्य चामरेण वीजनं क्रियते, जनाः विनम्रतां प्रकटयन्तः तस्य पुरतः भूमौ उपविशन्ति। सेवासु ग्रन्थः उच्चैः पठ्यते, तस्य उपदेशाः सिखान् जीवनस्य सर्वेषु पक्षेषु मार्गदर्शयन्ति, दैनिकप्रार्थनातः आरभ्य विवाहनामकरणादिषु महत्सु संस्कारेषु यावत्। गुरुग्रन्थसाहिबः सिखानां मध्ये विवादानां निर्णये अपि अन्तिमं प्रमाणम् अस्ति।

गुरुग्रन्थसाहिबस्य महत्त्वं केवलं पवित्रग्रन्थत्वात् अधिकं वर्तते। तत् गुरोः सजीवं सान्निध्यं दिव्यशब्दं च प्रतिनिधीकरोति। गुरु-अर्जनदेवेन तस्य संकलनेन गुरूणां सन्त-कवीनां च उपदेशाः सुरक्षिताः अभवन्, धार्मिकसीमानां पारे एका सम्मिलिता आध्यात्मिकी परम्परा च निर्मिता। मानुषगुरूणां परम्परायाः समाप्तिं कृत्वा ग्रन्थं शाश्वतगुरुरूपेण प्रतिष्ठापयितुं गुरु-गोबिन्दसिंहस्य निर्णयः सुनिश्चितवान् यत् धर्मः स्वयं उपदेशेषु एव केन्द्रितः तिष्ठेत्, न तु कस्मिंश्चित् व्यक्तिगते उत्तराधिकारिणि, यः अन्यथा एतां पदवीं दावेत। अद्यापि गुरुग्रन्थसाहिबः विश्वस्य लक्षशः सिखान् प्रेरयति, तेषां मार्गदर्शकः, शिक्षकः आध्यात्मिकप्रकाशस्य च स्रोतः रूपेण सेवते।