१६९९ वैशाख्यां खालसायाः जन्म

१६९९ तमे वर्षे वसन्ते उत्तरभारते आनन्दपुरसाहिबनगरे वैशाखीपर्वोत्सवार्थं महती जनसभा समजायत। एतत् शस्यपर्व नववर्षारम्भम् अपि सूचयति स्म। तेषु गुरुगोविन्दसिंहः आसीत्, शिखानां दशमः अन्तिमश्च मानवगुरुः, आध्यात्मिकः सैनिकनेता च, यः बहुवर्षान् कठिनैः संग्रामैः स्वसमाजं रक्षितवान्। तस्मिन् दिने तस्य उद्देश्यम् उत्सवात् बहु अधिकम् आसीत्। खड्गम् उद्धृत्य सः समागतान् सहस्रशः जनान् आह्वयत्: “युष्माकं मध्ये कश्चित्, यः मह्यं स्वशिरः अर्पयिष्यति?” एतेन याचनेन स्तब्धाः जनाः मौनम् अभजन्त। सः पुनः आह्वयत्, तथापि कोऽपि न चलितः।

तृतीयायाः चतुर्थ्याश्च आह्वानस्य अनन्तरमेव लाहौरनगरस्य खत्रिवर्णीयः दयाराम-नामा पुरुषः अग्रे आगत्य आत्मानं समर्पितवान्। गुरुः तं समीपस्थं कूटारं नीतवान्, कतिपयक्षणानन्तरं च रक्तलिप्तेन खड्गेन सह बहिः आगतः। सः अपरं शिरः अयाचत्, पुनश्च एकः पुरुषः अग्रे आगच्छत्, अस्मिन् वारे धर्मदासनामा जाटवर्णीयः। एकैकशः समग्रं पञ्च पुरुषाः अग्रे आगताः: दयारामः, धर्मदासः, मोहकमचन्द्रः, हिम्मतरायः, साहिबचन्द्रश्च। प्रत्येकवारं गुरुः स्वयंसेवकं कूटारं नीत्वा, प्रत्येकवारं च रक्तरञ्जितेन खड्गेन बहिः आगत्य, जनान् तान् पुरुषान् बलिदत्तान् इति विश्वासयामास।

यदा पञ्चमः पुरुषः प्रविष्टः, तदा गुरुः अन्ततः कूटारात् बहिः आगतः, किन्तु अस्मिन् वारे सः एकाकी नासीत्। पञ्चापि स्वयंसेवकाः जीविताः अक्षताश्च तस्य सह बहिः आगताः। खड्गस्थं रुधिरम् अजस्य आसीत् इति गुरुः अबोधयत्; सा परीक्षा श्रद्धायाः साहसस्य च आसीत्। ततः सः अद्भुतं संस्कारम् अकरोत्। सः जलपात्रम् आदाय, पवित्रशबदान् उच्चारयन् द्विधारेण खड्गेन तत् आलोडितवान्, मिश्रणे च शर्करास्फटिकानि प्रक्षिप्तवान्। एतत् मधुरं जलम्, यत् अमृतम् इति उच्यते, अर्थात् अमरं रसम्, सः पञ्चभ्यः अददात्, प्रथमं तान् पाययित्वा, ततः तेषां नेत्रेषु शिरसि च सेचयित्वा। सः तेभ्यः नूतनं नाम अददात्: पञ्चप्रियाः, पञ्च प्रियजनाः।

ततः, आश्चर्यजनकेन विपर्यासेन, गुरुः तेषां पुरतः जानुभ्यां पतित्वा तान् याचितवान् यत् ते तमपि तेनैव विधिना दीक्षयेयुः, एवं स्वयम् एव तेन सङ्घेन सह सदस्यत्वं गृह्णन्, यं सः अधुना एव स्थापितवान्। ते पञ्च, अधुना नूतने भ्रातृत्वे तस्य समानाः, तस्मिन् एव संस्कारम् अकुर्वन्; अतः यः तेषां साहसं परीक्षितवान्, सः केवलं दातृत्वेन न, अपि तु खालसादीक्षायाः प्रथमः ग्रहीता अभवत्।

अनेन कर्मणा गुरुः खालसां स्थापितवान्, यः शब्दः ‘पवित्रम्’ अथवा ‘स्वतन्त्रम्’ इत्यर्थं ददाति, दीक्षितानां शिखानां समुदायः, साधारणया पहचानेन कठोरया आचारसंहितया च बद्धः। सः खालसायै विशिष्टं बाह्यं रूपं ददौ, यत् पञ्च ककाराः इति ज्ञायन्ते, तेषु प्रत्येकं पञ्जाबीवर्णं ‘क’ इत्यनेन आरभते: केशाः, अच्छिन्नाः कुन्तलाः, भक्तेः ईश्वरेच्छास्वीकारस्य च चिह्नम्; कङ्घः, केशशुद्ध्यर्थं काष्ठनिर्मितः कङ्घः; कटः, संयमस्य गुरुसम्बन्धस्य च प्रतीकं लौहवलयम्; कच्छः, विनयस्य सज्जतायाश्च प्रतीकं विशिष्टम् अधोवस्त्रम्; कृपाणः, खड्गः अथवा कटारी, दुर्बलानां रक्षणस्य अन्यायविरोधस्य च कर्तव्यस्य प्रतीकम्।

सः इदम् अपि उद्घोषितवान् यत् सर्वे खालसासदस्याः पुरुषाणां कृते ‘सिंहः’ इति, स्त्रीणां कृते च ‘कौरः’ (राजकुमारी) इति उपनाम धारयिष्यन्ति, जातिभेदान् निवार्य सर्वेषां समानतां पुष्टयन्। गुरुः अग्रे निर्दिष्टवान् यत् तस्य अनन्तरं खालसायाः कोऽपि मानवनेता न भविष्यति; तत्स्थाने संगतिः स्वयं पवित्रः शास्त्रं गुरुग्रन्थसाहिबः च तेषां शाश्वतौ मार्गदर्शकौ भविष्यतः, अधिकारस्य तं हस्तान्तरं यं शिखाः ‘गुरुग्रन्थः, गुरुपन्थः’ इति वदन्ति।

गुरुनानकः प्रथमं शिक्षितवान् यत् ईश्वरस्य पुरतः जातेः न किमपि मूल्यम्; तस्य प्रायः द्विशताब्द्यनन्तरं खालसायाः स्थापना आध्यात्मिकसामाजिकरूपान्तरस्य क्रान्तिकारी कर्म आसीत्, यत् तां शिक्षाम् उपेक्षितुम् असम्भवां कृतवत्। जातेः कठोरैः विभेदैः विभक्ते समाजे गुरुः प्रत्येकपृष्ठभूमिजनानां स्वागतम् अकरोत्; पञ्च स्वयंसेवकाः भिन्नवर्णेभ्यः भिन्नप्रदेशेभ्यश्च आगताः आसन्, गुरुः तान् सर्वान् नूतने क्रमे समानान् अकरोत्। परम्परायाः अपि सः अन्यं विच्छेदं कृतवान्: ये पञ्च पुरुषाः ब्राह्मणाः न आसन्, पुरोहितवर्गीयाः न आसन्, तान् दीक्षाविधिं सम्पादयितुं नियुज्य सः सूचितवान् यत् आध्यात्मिकाधिकारः वंशानुगतस्य पुरोहितवर्गस्य न, अपि तु समग्रायाः संगतेः अस्ति। खालसा केवलं धार्मिकः समूहः नासीत्, अपि तु योद्धॄणां सन्तानां च भ्रातृत्वम् आसीत्, भक्तेः धर्मरक्षायाः च उभयोः समर्पितम्।

शिरसां याचनायाः पञ्चप्रियाणां प्रकटीभावस्य च कथा प्रतिवर्षं वैशाख्यां स्मर्यते, यदा विश्वभरे शिखाः खालसायाः जन्मोत्सवं कुर्वन्ति। शिखानां कृते एषा घटना तेषां इतिहासस्य निर्णायकं क्षणम् अस्ति, यदा तेषां श्रद्धा अन्तिमं स्थायि च रूपं गृहीतवती, यदा सन्तसैनिकस्य आदर्शः जातः।

दशमग्रन्थः, यः गुरुगोविन्दसिंहस्य स्वनाम्ना सङ्कलितः शास्त्रः, तस्मिन् एव काले रचितान् स्तोत्रान् संरक्षति, ये भक्तं सर्वसाम्प्रदायिकविभागात् परम् निराकारम् एकम् ईश्वरं ज्ञातुम् आह्वयन्ति। एषा सा जातेः परा सामान्या संगतेः दृष्टिः, यां खालसायाः स्थापना तस्मिन् वैशाखीप्रभाते जीवन्तं यथार्थं कृतवती। तदारभ्य प्रतिवर्षं यः शिखः वैशाखीदीक्षासंस्कारे अमृतं गृह्णाति, सः पञ्च ककाराणि प्रतिज्ञां च एव लभते; येन आनन्दपुरसाहिबस्य घटना न केवलं स्मर्यते, अपि तु प्रत्येकपीढ्यां, खालसायां सम्मिलितः प्रत्येकः जनः तां पुनरावर्तयति।