વૈશાખી ૧૬૯૯માં ખાલસાનો જન્મ

૧૬૯૯ના વસંતમાં ઉત્તર ભારતના આનંદપુર સાહિબ નગરમાં વૈશાખી ઉજવવા માટે એક વિશાળ ભીડ એકઠી થઈ હતી. તે પાકનો તહેવાર હતો, જે નવા વર્ષના પ્રારંભને પણ ચિહ્નિત કરતો હતો. તેમની વચ્ચે ગુરુ ગોવિંદ સિંહ હતા, શીખોના દસમા અને અંતિમ માનવ ગુરુ, આધ્યાત્મિક અને લશ્કરી નેતા, જેમણે વર્ષો સુધી કઠિન સંઘર્ષો દ્વારા પોતાના સમુદાયની રક્ષા કરી હતી. તે દિવસે તેમનો હેતુ ઉત્સવ કરતાં ઘણો વધારે હતો. તલવાર ખેંચીને તેમણે એકઠા થયેલા હજારો લોકોને પોકાર્યા: “તમારામાંથી કોઈ એવો છે જે મને પોતાનું માથું અર્પણ કરે?” આ માંગથી સ્તબ્ધ થઈને ભીડ મૌન થઈ ગઈ. તેમણે ફરી પોકાર કર્યો, છતાં કોઈ હલ્યું નહીં.

ત્રીજી અને પછી ચોથી હાકલ પછી જ લાહોરના એક ખત્રી, દયા રામ નામના માણસ, આગળ આવ્યા અને પોતાને અર્પણ કર્યા. ગુરુ તેમને પાસેના એક તંબુમાં લઈ ગયા, અને થોડી ક્ષણો પછી લોહીથી ભીની તલવાર સાથે બહાર આવ્યા. તેમણે બીજું માથું માંગ્યું, અને ફરી એક માણસ આગળ આવ્યો, આ વખતે ધરમ દાસ નામનો એક જાટ. એક પછી એક કુલ પાંચ માણસો આગળ આવ્યા: દયા રામ, ધરમ દાસ, મોહકમ ચંદ, હિંમત રાય અને સાહિબ ચંદ. દરેક વખતે ગુરુ સ્વયંસેવકને તંબુમાં લઈ જતા, અને દરેક વખતે લોહીવાળી તલવાર સાથે બહાર આવતા, જેથી ભીડ માનતી કે તે માણસો બલિદાન થઈ ગયા.

પાંચમો માણસ અંદર ગયો ત્યારે ગુરુ આખરે તંબુમાંથી બહાર આવ્યા, પરંતુ આ વખતે તેઓ એકલા નહોતા. પાંચેય સ્વયંસેવકો જીવતા અને અકબંધ તેમની સાથે બહાર આવ્યા. તલવાર પરનું લોહી બકરાનું હતું, એમ ગુરુએ સમજાવ્યું; તે કસોટી શ્રદ્ધા અને હિંમતની હતી. પછી તેમણે એક અદ્ભુત સંસ્કાર કર્યો. પાણીનું એક પાત્ર લઈને, પવિત્ર શબદ ઉચ્ચારતાં દ્વિધારી તલવારથી તેને હલાવ્યું, અને મિશ્રણમાં સાકરના કણો ઉમેર્યા. આ મીઠા પાણીને, જેને અમૃત કહેવામાં આવે છે, એટલે કે અમર રસ, તેમણે પાંચેયને આપ્યું, પહેલાં તેમને પીવડાવીને અને પછી તેમની આંખો તથા માથા પર છાંટીને. તેમણે તેમને એક નવું નામ આપ્યું: પંજ પ્યારા, પાંચ પ્રિય જન.

પછી, એક ચકિત કરનારા ઉલટફેરમાં, ગુરુ તેમની સામે ઘૂંટણે બેસી ગયા અને તેમને વિનંતી કરી કે તે જ રીતે તેમને પણ દીક્ષા આપે, આમ પોતે જ જે સંઘ હમણાં રચ્યો હતો તેના સભ્ય બની ગયા. પાંચેય, જે હવે નવા ભાઈચારામાં તેમના સમાન હતા, તેમના પર એ જ વિધિ કરવા લાગ્યા; એ રીતે જેમણે તેમની હિંમતની કસોટી કરી હતી, તે જ ખાલસાની દીક્ષા માત્ર આપનાર નહીં પણ તેને પ્રથમ ગ્રહણ કરનાર બન્યા.

આ કાર્યથી ગુરુએ ખાલસાની સ્થાપના કરી; ‘ખાલસા’ શબ્દનો અર્થ શુદ્ધ અથવા સાર્વભૌમ થાય છે, એટલે દીક્ષિત શીખોનો એક સમુદાય, જે એક સામાન્ય ઓળખ અને કઠોર આચારસંહિતાથી બંધાયેલો હતો. તેમણે ખાલસાને એક વિશિષ્ટ બાહ્ય સ્વરૂપ આપ્યું, જેને પાંચ કકાર કહેવાય છે, અને તેમાંનો દરેક પંજાબી અક્ષર ‘ક’થી શરૂ થાય છે: કેશ, ન કાપેલા વાળ, જે ભક્તિ અને ઈશ્વરની ઇચ્છાના સ્વીકારનું ચિહ્ન છે; કાંસકો, વાળ સ્વચ્છ રાખવા માટે લાકડાનો કાંસકો; કડું, સંયમ અને ગુરુ સાથેના જોડાણનું પ્રતીક એવું લોખંડનું કડું; કચ્છો, નમ્રતા અને તત્પરતાનું પ્રતીક એવો ખાસ પ્રકારનો અધોવસ્ત્ર; અને કૃપાણ, તલવાર અથવા કટારી, જે નબળાંની રક્ષા અને અન્યાય સામે લડવાની ફરજનું પ્રતીક છે.

તેમણે એ પણ જાહેર કર્યું કે બધા ખાલસા સભ્યો પુરુષો માટે ‘સિંઘ’ (સિંહ) અને સ્ત્રીઓ માટે ‘કૌર’ (રાજકુમારી) અટક સાથે રાખશે, જ્ઞાતિના ભેદ મટાડીને અને સૌની સમાનતાની પુષ્ટિ કરીને. ગુરુએ વધુમાં આદેશ આપ્યો કે તેમના પછી ખાલસાનો કોઈ માનવ નેતા નહીં હોય; તેને બદલે સંગત પોતે અને પવિત્ર શાસ્ત્ર ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ તેમના શાશ્વત માર્ગદર્શક બનશે. અધિકારના એ હસ્તાંતરને શીખો ‘ગુરુ ગ્રંથ, ગુરુ પંથ’ કહે છે.

ગુરુ નાનકે પ્રથમ શીખવ્યું હતું કે ઈશ્વર સમક્ષ જ્ઞાતિનું કોઈ મહત્ત્વ નથી; તેના લગભગ બે સદી પછી ખાલસાની સ્થાપના આધ્યાત્મિક અને સામાજિક રૂપાંતરનું ક્રાંતિકારી કાર્ય હતું, જેણે તે શિક્ષણને અવગણવું અશક્ય બનાવ્યું. જ્ઞાતિના કઠોર ભાગલાઓથી વિભાજિત સમાજમાં ગુરુએ દરેક પૃષ્ઠભૂમિના લોકોનું સ્વાગત કર્યું; પાંચ સ્વયંસેવકો વિવિધ જ્ઞાતિઓ અને પ્રદેશોમાંથી આવ્યા હતા, અને ગુરુએ તે બધાને નવી વ્યવસ્થામાં સમાન બનાવ્યા. પરંપરાથી પણ તેમણે બીજો ભંગ કર્યો: જે પાંચ બ્રાહ્મણ કે પુરોહિત વર્ગના નહોતા, તેમની પાસે દીક્ષાની વિધિ કરાવીને તેમણે સૂચવ્યું કે આધ્યાત્મિક અધિકાર કોઈ વંશપરંપરાગત પુરોહિત વર્ગનો નહીં, પરંતુ સમગ્ર સંગતનો છે. ખાલસા માત્ર ધાર્મિક જૂથ નહોતો, પરંતુ યોદ્ધાઓ અને સંતોનો ભાઈચારો હતો, જે ભક્તિ અને ધર્મના રક્ષણ બંને માટે સમર્પિત હતો.

માથાની માંગ અને પંજ પ્યારાના પ્રગટ થવાની કથા દર વર્ષે વૈશાખીએ સ્મરણ કરાય છે, જ્યારે દુનિયાભરના શીખો ખાલસાનો જન્મ ઉજવે છે. શીખો માટે આ ઘટના તેમના ઇતિહાસની નિર્ણાયક ક્ષણ છે, જ્યારે તેમની શ્રદ્ધાએ પોતાનું અંતિમ, ટકાઉ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને સંત-સૈનિકનો આદર્શ જન્મ્યો.

દસમ ગ્રંથ, જે ગુરુ ગોવિંદ સિંહના પોતાના નામે સંકલિત શાસ્ત્ર છે, એ જ કાળમાં રચાયેલાં ભજનો સાચવે છે, જે ભક્તને સર્વ સાંપ્રદાયિક ભાગલાઓથી પર એક નિરાકાર ઈશ્વરને ઓળખવાનું આહ્વાન કરે છે; જ્ઞાતિથી પર એક સમાન સંગતની એ જ દૃષ્ટિ, જેને ખાલસાની સ્થાપનાએ તે વૈશાખીની સવારે જીવંત વાસ્તવિકતા બનાવી. ત્યારથી દર વર્ષે વૈશાખીના દીક્ષા-સંસ્કારમાં અમૃત ગ્રહણ કરનારા શીખોને એ જ પાંચ કકાર અને એ જ પ્રતિજ્ઞા મળે છે, જેથી આનંદપુર સાહિબની ઘટના માત્ર સ્મૃતિમાં નહીં રહે, પરંતુ દરેક પેઢીમાં, ખાલસામાં જોડાવાનું પસંદ કરનાર દરેક વ્યક્તિ દ્વારા ફરી ફરી ઘટિત થાય છે.