બાબા દીપ સિંહ જીની શહાદત

બાબા દીપ સિંહ જીનો જન્મ ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૬૮૨ના રોજ પહુવિંડ ગામમાં થયો હતો. શીખ ઇતિહાસમાં તેમને સૌથી આદરણીય વ્યક્તિઓમાંના એક તરીકે સ્મરણમાં રાખવામાં આવે છે: શિક્ષણ પ્રત્યે એટલા જ સમર્પિત વિદ્વાન, જેટલા તલવાર પ્રત્યે. તેઓ દમદમા સાહિબ ખાતે સ્થાપિત શીખ ધર્મગ્રંથ-શિક્ષણના કેન્દ્ર, દમદમી ટક્સાલના પ્રથમ જથેદાર, એટલે કે મુખ્ય, તરીકે રહ્યા. આ જવાબદારી તેમણે લગભગ પચાસ વર્ષ સુધી નિભાવી, અને ૧૭૫૭માં પંચોતેર વર્ષની ઉંમરે તેમનું અવસાન થયું. શિક્ષણ ઉપરાંત, તેઓ શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ જીની હસ્તલિખિત નકલો પોતાના હાથે તૈયાર કરવા માટે પણ સ્મરણમાં છે. પવિત્ર ગ્રંથ પ્રત્યેની આ ભક્તિએ, પછીથી તેમના સૌથી પવિત્ર તીર્થસ્થાન વિશેના સમાચારો પર તેમની પ્રતિક્રિયાને આકાર આપ્યો.

દમદમા સાહિબ સુધી સમાચાર પહોંચ્યા કે શીખ શ્રદ્ધાનું સર્વોચ્ચ પવિત્ર સ્થાન, શ્રી હરમંદિર સાહિબ, અપવિત્ર કરાયું છે અને તેનું પવિત્ર સરોવર ભ્રષ્ટ કરાયું છે. બાબા દીપ સિંહ જી એ ઉંમરે પહોંચી ચૂક્યા હતા જ્યારે મોટાભાગના લોકો શસ્ત્ર મૂકી દે છે. તેમ છતાં, તેઓ એકત્ર સંગત સમક્ષ ઊભા થયા અને એક પ્રણ લીધો, જે શીખ સ્મૃતિમાં આજ સુધી સચવાયેલો છે: કે તેમનું મસ્તક દરબાર સાહિબમાં જ પડશે, અથવા તેઓ આ સ્થાનને તેના સન્માન સાથે પુનઃસ્થાપિત થતું જોશે. આ અપમાન કોણે કર્યું હતું તે વિશે તેમણે કંઈ કહ્યું નહીં, અને તેમના પ્રણમાં દોષારોપણ નહોતું. તે પુનઃસ્થાપન અને ભક્તિનો પ્રણ હતો, જે સંપૂર્ણપણે એ પવિત્ર સ્થાન અને જે શ્રદ્ધાને તેમણે આખું જીવન શીખવ્યું હતું તેના માટે સમર્પિત હતો.

લગભગ પાંચસો શીખ સ્વયંસેવકો તેમના વૃદ્ધ જથેદાર સાથે દમદમા સાહિબથી નીકળ્યા. આ સ્વયંસેવકોમાંના ઘણા પોતે પણ ઉંમરમાં આગળ હતા, અને તેમણે ટક્સાલમાં તેમની પાસે શિક્ષણ લીધું હતું. કૂચની ખબર ફેલાતાં, રસ્તાનાં ગામડાંઓમાંથી વધુ ને વધુ શીખો આ જત્થામાં જોડાતા ગયા. જ્યારે જત્થો અમૃતસરથી લગભગ દસ માઈલ પહેલાં આવેલા તરન તારન સાહિબ પહોંચ્યો, ત્યાં સુધીમાં તેમની સંખ્યા પાંચ હજારથી વધી ગઈ હતી. બાબા દીપ સિંહ જી એક ખાંડો વહન કરતા હતા, એક મોટી બેધારી તલવાર, જેનું વજન પરંપરા અનુસાર લગભગ પંદર કિલોગ્રામ મનાય છે. તેમની ઉંમરના અડધા જેટલા પણ થોડા જ પુરુષો આવું શસ્ત્ર લાંબા સમય સુધી ઉપાડી શકે; આઠમા દાયકામાં જીવતા વિદ્વાન માટે તો વાત જ શું કરવી.

અમૃતસરની બહાર, જથ્થાનો દૃઢ પ્રતિકાર સાથે સામનો થયો, અને ભીષણ સંઘર્ષ ચાલ્યો. લડાઈ દરમિયાન બાબા દીપ સિંહ જીને ગરદન પર ગંભીર ઘા લાગ્યો. મોટાભાગની કથાઓ અનુસાર, એ પ્રહાર લગભગ તેમનું મસ્તક ધડથી અલગ કરી નાખે તેવો હતો. પડી જવાને બદલે, તેઓ પોતાનું મસ્તક સ્થિર રાખી રહ્યા હોવાનું સ્મરણ કરાય છે. કેટલીક કથાઓ કહે છે કે તેમણે તે પોતાની હથેળી પર ટેકવ્યું હતું; અન્ય કહે છે કે તેમણે તે કપડાથી બાંધ્યું હતું. બંને કથાઓમાં, તેઓ બીજા હાથમાં ખાંડો લઈને લડતા રહ્યા. લડાઈ વચ્ચે આગળ વધીને તેઓ શ્રી હરમંદિર સાહિબની પરિક્રમા, એટલે કે પ્રદક્ષિણાના માર્ગ, સુધી પહોંચ્યા. ત્યાં, જે સ્થાન સુધી પહોંચવાનું તેમણે પ્રણ લીધું હતું તેની પાસે પહોંચીને, તેમણે માથું નમાવ્યું. એ ક્ષણે તેમણે પ્રાણ ત્યજ્યા, અને તેમનું પ્રણ તેના અંતિમ શબ્દ સુધી પૂર્ણ થયું.

દમદમી ટક્સાલ, જેનું નેતૃત્વ બાબા દીપ સિંહ જી કરતા હતા, તે શસ્ત્રોનું સ્થાન નહીં પણ અધ્યયનનું કેન્દ્ર હતી: ગુરબાણીનું કાળજીપૂર્વક સંરક્ષણ અને શિક્ષણ, શુદ્ધ પાઠનું પ્રસારણ, અને એવા વિદ્વાનોની તાલીમ જેઓ આગળ જઈને બીજાઓને શીખવે. બાબા દીપ સિંહ જી વિશે સ્મરણ છે કે તેમણે પોતાના જીવનકાળમાં શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ જીની અનેક હસ્તલિખિત નકલો પોતાના હાથે લખી હતી, એક એવું કાર્ય જેમાં એક જ ગ્રંથ માટે વર્ષોનો શિસ્તબદ્ધ, અવિરત પરિશ્રમ લાગી શકે. જે વ્યક્તિએ પોતાનું જીવન આ શાંત અને ચોકસાઈભર્યા વિદ્યાકાર્યને સમર્પિત કર્યું, તે જ પછી અપવિત્ર કરાયેલા સ્થાન તરફ કૂચ કરનાર બન્યા, એ વાતને શીખ સ્મૃતિએ શહાદતથી કદી અલગ પાડી નથી. પવિત્ર ગ્રંથ માટેનો પ્રેમ અને તેને આશ્રય આપતા પવિત્ર સ્થાન માટેનો પ્રેમ, બાબા દીપ સિંહ જી માટે, ક્યારેય બે જુદી ભક્તિ નહોતી, પણ એક જ હતી.

એટલા ગંભીર ઘા પછી બાબા દીપ સિંહ જી કેવી રીતે લડતા રહ્યા, તે વિશે વિવિધ કથાઓ જુદી જુદી રીતે સ્મરણ કરે છે. શીખ પરંપરા આ વિશે કોઈ એક શાબ્દિક વર્ણન પર આગ્રહ રાખતી નથી. દરેક સંસ્કરણ જે બાબતમાં સંમત થાય છે, અને જેને આ કથા પેઢી દર પેઢી આગળ વહન કરવા માગે છે, તે એક જ શિક્ષણ છે: કે તે સ્થાન અને તેમાં રહેલા ધર્મ પ્રત્યેની તેમની શ્રદ્ધા શરીરની સહનશક્તિથી આગળ વધી ગઈ હતી. તેમનું પ્રણ બદલો લેવાનું નહીં, પણ પુનઃસ્થાપનનું હતું. જે તૂટ્યું હતું તેને ફરીથી સ્થાપવા તેઓ નીકળ્યા, અને બદલો લેવાને બદલે તેમણે એ પુનઃસ્થાપનનું કાર્ય પૂર્ણ કરવામાં પોતાનું જીવન અર્પણ કર્યું.

બાબા દીપ સિંહ જીની શહાદતનું સ્મરણ દર વર્ષે શીખો શહીદી સ્મરણ-સમારોહમાં કરે છે. આ દિવસે વિશ્વભરના ગુરુદ્વારાઓમાં શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબ જીનો અખંડ પાઠ થાય છે, જેમાં શ્રી હરમંદિર સાહિબનો પણ સમાવેશ થાય છે, એ જ પરિસર જ્યાં તેમનું પ્રણ ૧૭૫૭માં તેમને લઈ ગયું હતું. આજે એ સ્થાનની નજીક તેમની સ્મૃતિમાં એક પ્રતિમા ઊભી છે. શીખ ઘરો અને શાળાઓમાં તેમનું જીવન મુખ્યત્વે યુદ્ધની વાર્તા તરીકે નહીં, પરંતુ વિદ્યા, નમ્રતા અને એવા સંપૂર્ણ સમર્પણના આદર્શ તરીકે શીખવવામાં આવે છે, જેને ઉંમર, ઘા અને શરીરની પોતાની મર્યાદાઓ પણ રોકી ન શકી. આ કથા સાંભળનારને એક જ પ્રશ્ન પૂછે છે, જેનો ઉત્તર તેમણે પોતાના જીવન વડે આપ્યો: તમે જેને પવિત્ર માનો છો, તેને કોઈ પણ મૂલ્ય ચૂકવીને પણ આગળ વહન કરશો ખરા? શીખ સંસ્થાઓ જ્યારે ગ્રંથ અને પવિત્ર સ્થાન, બંનેને સાથે રાખીને, એકબીજાથી અલગ કર્યા વિના, તેમના ઉત્તરદાયિત્વની વાત કરે છે ત્યારે તેમનું ઉદાહરણ આજે પણ માપદંડ રૂપે રહે છે.