बाबा दीप सिंहस्य शहादत

बाबा दीप सिंहः सन् १६८२ तस्य जनवरी-मासस्य षष्ठात् दिनात् पहुविण्ड-नामकस्य ग्रामस्य प्रसूतः अभवत्। सः शिख-इतिहासस्य सर्वाधिक-सम्मानितानां व्यक्तिनां अन्यतमः भवितः, यः विद्यायां तत्समानरूपेण समर्पितः आसीत् यथा खड्गे। सः दमदमी-टक्सलस्य प्रथमः जथेदारः (प्रमुखः) आसीत्, यत् दमदमा साहिबे स्थापितं शिख-गुरबाणी-विद्यायाः आसनम् आसीत्। सः तस्य कार्यस्य भारं लगभगं पञ्चाशत्-वर्षान् वहितवान्, यावत् सन् १७५७ तस्य पञ्चसप्ततितस्य वयसि तस्य शहादत-पर्यन्तम्। तस्य शिक्षण-कार्येण सह, सः सर्वदा श्रीमत्-गुरु-ग्रन्थ-साहिब-जीस्य हस्तलिखितानां प्रतिलिपीनां निर्माणे स्मृतः, पवित्र-ग्रन्थ-प्रति एकस्य अर्पणस्य कारणात् यत् अधुना तस्य उत्तरकालीन-प्रतिक्रिया-रूपमाविष्करोत्।

दमदमा साहिबे सन्देश आपतितः यत् श्रीमत्-हरिमन्दिर-साहिबः, शिख-धर्मस्य पवित्रतमः स्थानः, अपवित्रीकृतः अभवत् तस्य पवित्रः सरोवरः अपमार्जितः च। बाबा दीप सिंहः तस्य अयोग्यस्य वयसः परार्धां अतिक्रान्तः आसीत् यस्मिन् बहवः जनाः शस्त्रं परित्यज्य आसीरन्। तथापि, सः समवेतं समितिम् उपस्थाय एकां प्रतिज्ञां कृतवान् यत् शिख-स्मृतिषु सर्वदा वर्तते: यत् तस्य शिरः स्वयमेव दरबार-साहिबे निपतिष्यते, अथवा सः मन्दिरं पुनः तस्य गरिमामये दृष्टुम् शक्तः भविष्यति। न सः कथयामास यः तस्य अपवित्रीकरणं कृतवान्, न च तस्य प्रतिज्ञा अपराधनिन्दां व्यधात्। इयं पुनर्स्थापनस्य प्रतिज्ञा आसीत् भक्तेः च, यत् पूर्णतः तस्य प्रियस्य मन्दिरस्य तस्य धर्मस्य च कृते आसीत् यम् सः सर्वं जीवनं शिक्षयामास।

लगभगं पञ्चशत्-शिख-सेवकाः तस्य वृद्ध-जथेदारस्य सह दमदमा साहिबे प्रस्थिताः। तेषां बहवः स्वयम् अपि वयःसम्मतज्ञाः आसन्, येषाम् टक्सले तस्य अन्तः शिक्षा आसीत्। यदा यात्रायाः समाचारः प्रसारितः, मार्गीयानाम् ग्रामानाम् तः शिखाः उत्तरवर्तीय-जथामाविष्टाः। यदा एषा समूहः तर्न-तारण-साहिब (अमृतसरे लगभगं दशमील-पूर्वे) आपतितः, तेषां सङ्ख्या पञ्चसहस्रान् अतिक्रान्तः। बाबा दीप सिंहः एकं खण्डं धारयामास यत् पारम्परिकेन पञ्चदशकिलोग्राम-भारः स्मृतः। अल्पे लोके अर्धस्य वयसः कृते दीर्घकालं तादृशं शस्त्रं वहितुं शक्नुवन्ति, परमेव विद्वान् अष्टम-दशकस्य वयसः कृते।

अमृतसरस्य बाह्यतः समूहे कठोरा विरोधः प्राप्ता, तीव्रः संग्रामः अभवत्। युद्धे, बाबा दीप सिंहः गरीयसी जख़्मा गण्डे प्राप्ता। बहुभिः कथाभिः यत् प्रहारः लगभगं तस्य शिरः विच्छेद्य अदध। परन्तु पतनस्य स्थाने, सः स्वशिरः स्वयं धारयन् स्मृतः। कश्चिद् कथा वदति यत् सः तत् पाणिषु न्यस्तवान्; अपरे कथां वदन्ति यत् वस्त्रेण बद्धवान्। उभयथा, सः खण्डं धारयन् अन्येन पाणिना युद्धं चलितवान्। सः युद्धरत आगच्छत् यावत् श्रीमत्-हरिमन्दिर-साहिबस्य परिक्रमा-मार्गे न आपतितः। तत्र, यस्य मन्दिरे आपतितुम् प्रतिज्ञा कृता, तत्र आपत्य, सः मस्तकं निपतितवान्। तत्क्षणमेव सः स्वजीवनं परित्यज्य, प्रतिज्ञां अन्तिम-पदपर्यन्तं पूरितवान्।

दमदमी-टक्साल यः बाबा दीप सिंहः पाठयामास, शस्त्रानां स्थानम् न आसीत्, अपितु अध्ययनस्य स्थानम्: गुरबाणी-सुरक्षा, संशोधित-रिसिताः, विद्वांस-प्रशिक्षणश्च येषां फलरूपे अपरे शिक्षकाः भविष्यन्ति। बाबा दीप सिंहः स्वजीवनकाले श्रीमत्-गुरु-ग्रन्थ-साहिब-जीस्य बहवः हस्तलिखितः प्रतिलिपीः निर्मितवान्, कार्यम् यत् एकस्य प्रतिलिपीकृते वर्षान् अनुशासितस्य सततं प्रयत्नस्य अपेक्षते। यत् यः व्यक्तिः शान्तस्य, सूक्ष्मस्य विद्यायां स्वजीवनं समर्पितवान्, सः अपवित्रीकृतः मन्दिरः प्रति मार्चः नेतुं शक्तः भवति, एतत् गल्प-स्मृति कदा वियोजितवान् शहादते — यत् पवित्र-ग्रन्थ-प्रेम तस्य पवित्र-स्थान-प्रेमश्च बाबा दीप सिंहस्य, कदा पृथक्-भक्तीः न आसन् अपितु एकमेव।

यस्य गरीयसः जख़्मात् अनन्तरम् बाबा दीप सिंहः कीदृक् युद्धं चलितवान्, तत् विविधकथाषु भिन्नरूपेण स्मृतः। शिख-परम्परा एकस्य शब्दिक-विवरणे आग्रहं न करोति। येषु सर्वेषु मते सहमति अस्ति, येषु च एषः कथा पीढ्यानां अतिक्रमे सर्वतः प्रवहितः, तत् एकः शिक्षा: यत् मन्दिर-भक्ति तस्य धर्मभक्ति दैहिक-सहिष्णुता अतिक्रान्तः। तस्य प्रतिज्ञा न प्रतिशोधस्य अपितु पुनर्स्थापनस्य आसीत्। सः यत् भङ्नम्, तत् पुनः निर्मितुं प्रस्थितः, प्रतिशोध-कर्मेण न अपितु तस्य पुनर्स्थापन-कार्यं पूरयितुं स्वजीवनं दत्तवान्।

बाबा दीप सिंहस्य शहादतः प्रतिवर्षम् शिखैः शहीदी-दिवसे स्मृतः। दिनः विश्वव्यापी गुरद्वारेषु, श्रीमत्-हरिमन्दिर-साहिबे स्वयमेव, यत्र तस्य प्रतिज्ञा सन् १७५७ तम् लयः, श्रीमत्-गुरु-ग्रन्थ-साहिब-जीस्य अखण्ड-पाठेन मन्यते। आज मन्दिर-समीपे तस्य मूर्तिः तिष्ठति। तस्य जीवनम् शिख-गृहेषु, पाठशालेषु न मुख्यतः युद्ध-कथा वदते, अपितु विद्या-नम्रता-सम्पूर्ण-भक्तेः आदर्शरूपेन शिक्ष्यते यत् वयः-जख़्मे-दैहिक-सीमा अपि न तत्परिवर्तनं शक्नुवन्ति। तस्य कथा श्रोतृणां एकमेवं प्रश्नम् अद्भुतयति यत् सः स्वजीवने उत्तरितवान्: यत्किञ्चित् अहञ्चित् पवित्रं मन्यसे, तत् भावेत् कश्चिद् मूल्यम्, अग्रे वाहयितुं शक्तिमान् भविष्यसि? तस्य उदाहरणम् अद् प्रस्तरमयमेव भवति यदा शिख-संस्थानम् ग्रन्थ-भक्ति पवित्र-स्थान-भक्तिञ्च, संयुक्तमेव न पृथक्भूतम्, कथयति।