गुरु गोबिन्दसिंहः दशमः गुरुः खालसायाः संस्थापकश्च

गुरुगोबिन्दसिंहस्य जन्म १६६६ तमे वर्षे पटनासाहिबे गोबिन्दरायनाम्ना अभवत्। सः नवमस्य सिखगुरोः गुरुतेगबहादुरस्य एकमात्रः पुत्रः आसीत्। तस्य बाल्यम् आरभ्यैव पितुः तस्य मिशनस्य भारेण आकारं प्राप्नोत्, यत् प्रत्येकः समुदायः बलप्रयोगं विना स्वधर्मं पालयितुम् अधिकारं रक्षेत। एषः मिशनः पितुः शहीदत्वेन समाप्तः अभवत्। एषा घटना तस्य बालकस्य मनसि गभीरं प्रभावम् अकरोत्, यस्मै शीघ्रमेव तस्य स्थाने गुरुगद्दीं धारयितुं वक्तव्यम् आसीत्।

पितुः शहीदत्वात् परं नववर्षीये गोबिन्दरायः गुरुगद्दीं गृहीतवान् तथा सिखानां दशमः गुरुः अभवत्। एतावति लघुवयसि अपि सः स्पष्टेन उद्देश्येन स्वं प्रस्तुतवान्, येन सिखसमुदायः तस्य परितः संगृहीतः। सः प्रायः तत्क्षणमेव स्वजनान् शिक्षया, रचनाभिः, अनुशासितप्रशिक्षणेन च तेषां सम्मुखम् आगच्छन्तीषु कठिनतासु सज्जीकर्तुम् आरब्धवान्, याः ते स्वधर्मस्वातन्त्र्यस्य परितः संघटमानाः पश्यितुं शक्नुवन्ति स्म।

स्वरचनाभिः शिक्षाभिश्च गुरुगोबिन्दसिंहः सिखान् आग्रहीत् यत् ते कठिनतासु निराशया न, अपि तु न्यायसंयुक्तेन साहसेन प्रतिमुखीभवेयुः, इति बोधयन् यत् यः विश्वासः धारणयोग्यः सः रक्षणयोग्योऽपि अस्ति। सः समुदायं स्वरक्षार्थं शस्त्राणि उद्धर्तुं प्रेरितवान्, इमां सज्जतां आक्रमणरूपेण न, अपि तु तस्य भक्तिमयजीवनस्य आवश्यकसहचररूपेण प्रस्तुत्य, यत् जीवनं गुप्तं न, अपि तु प्रकाश्यं यापयते।

१६९९ तमे वर्षे वैशाख्याः दिने आनन्दपुरसाहिबे गुरुगोबिन्दसिंहः सिखसमुदायं सङ्गृह्य स्वधर्मार्थं प्राणदानाय उद्यतान् स्वयंसेवकान् आहूतवान्। पञ्च जनाः एकैकशः अग्रे आगताः, प्रत्येकः क्षणमात्रं गुरुणा सह अन्तर्धीयमानः, ततः पूर्वं यत् गुरुः अग्रिमं आह्वातुं पुनः प्रत्यक्षो भवति स्म। अन्ते सर्वे पञ्च, पञ्च प्यारे, एकत्र स्थिताः, स्वभक्तेः एकां परीक्षां उत्तीर्य, यां द्रष्टारः सहस्राणि जनाः तस्याः पूर्णत्वपर्यन्तं न सम्यक् अवगन्तुं शक्तवन्तः। गुरुः तान् अमृतेन, द्विधारेण खड्गेन आलोडितेन मधुरेण जलेन, दीक्षितवान्, खालसायाः सृष्टिः कृता, एषः सिखानां समुदायः यः जन्मना, जात्या, वा कया अपि वंशानुगतभेदेन न, अपि तु समानेन अनुशासनेन बद्धः अस्ति।

खालसासदस्येभ्यः सर्वदा धारणार्थं विश्वासस्य पञ्च चिह्नानि दत्तानि, पञ्च ककाराः। तानि आसन् केशाः, अच्छिन्नाः कुन्तलाः; कङ्घा, काष्ठकङ्कतम्; कडा, लोहवलयम्; कृपाणः, औपचारिकः खड्गः; तथा कच्छा, सूत्रमयम् अधोवस्त्रम्। प्रत्येकस्य चिह्नस्य स्वार्थः आसीत्: अनुशासनम्, व्यवस्था, संयमः, असहायानां रक्षायै सज्जता, विनम्रता च। किन्तु मिलित्वा ते एकम् उद्देश्यं साधयन्ति स्म, प्रत्येकं अमृतधारिणं सिखं मित्रस्य अपरिचितस्य च कृते तत्क्षणमेव अभिज्ञेयं कुर्वन्ति, येन यः एषां प्रतिबद्धतां स्वीकृतवान् सः विश्वासे असुविधा जाते तां मौनं न परित्यजेत्। अस्मिन्नेव कर्मणि गुरुगोबिन्दसिंहः तान् जातिभेदान् अपि निरस्तवान् ये तस्य अनुयायिनां विश्वासे प्राप्ताः आसन्, घोषयन् यत् यः अमृतं पीतवान् सः पूर्वं यत् जन्म त्यक्तवान् तस्य अनादरं विना समानः अस्ति।

खालसास्थापनानन्तरं वर्षेषु समुदायं युगपत् बहुभ्यः दिशाभ्यः युद्धम् आगतम्। गुरुगोबिन्दसिंहस्य स्वपरिवारेण तस्याः प्रतिबद्धतायाः कृते सर्वोच्चं मूल्यं दत्तम्, यत् कोऽपि परिवारः दातुं शक्नोति, यत् अपोषितरूपेण धारितम्। तस्य द्वौ ज्येष्ठौ पुत्रौ युद्धे युध्यमानौ शहीदौ अभवताम्, तस्य द्वौ कनिष्ठौ पुत्रौ, येभ्यः अद्यापि बालत्वम् आसीत्, दबावेन स्वधर्मत्यागं निराकृत्य पश्चात् हताः अभवन्। एतादृशैः नाशैः यत् अधिकांशान् परिवारान् पूर्णतया भङ्गयेत्, तथापि गुरुः खालसां संहतं धारितवान्। सः न समुदायं निराशायां परित्यक्तवान्, न च स्वशोकं तस्य मिशनस्य समाप्त्यै अनुमतवान्, यत् तस्य पिता आरब्धवान् आसीत् तथा यत् सः स्वयं स्वप्रियतमानां मूल्येन अग्रे नीतवान्।

स्वजीवनस्य अन्ते समीपे गुरुगोबिन्दसिंहः घोषितवान् यत् जीवतां गुरूणां परम्परा तेन सह समाप्स्यति। गुरुग्रन्थसाहिबः, सिखधर्मस्य संकलितः ग्रन्थः, तस्मात् क्षणात् आगामिनां सर्वेषां सिखानां कृते शाश्वतः एकमात्रः च गुरुः रूपेण सेवां करिष्यति। अनेन एकेन घोषणेन नेतृत्वस्य अधिकारः स्थायिरूपेण तादृशे ग्रन्थे प्रतिष्ठितः अभवत्, यः प्रत्येकस्य सिखस्य कृते समानरूपेण सुलभः आसीत्, न तु कस्मिंश्चित् एकस्मिन् व्यक्तौ, यस्य मृत्युः समुदायं मार्गदर्शनात् वञ्चितं कुर्यात् अथवा उत्तराधिकारस्य प्रतिस्पर्धिभिः दावैः विभाजयेत्। सः १७०८ तमे वर्षे नान्देडे देहत्यागम् अकरोत्, स्वस्य समग्रं प्रौढजीवनं तस्य समुदायस्य सेवायां यापयित्वा, यं सः मूलात् नवीनरूपेण निर्मितवान् आसीत्।

गुरुगोबिन्दसिंहस्य स्वरचनाः, यत्र चण्डीवारः जफरनामा च सन्ति, सिखभक्तौ ऐतिहासिकस्मृतौ च केन्द्रस्थानं धारयन्ति। तासां लेखनानन्तरं शताब्दीनां पश्चात् अपि ताः तस्याः स्पष्टतायै साहसाय च पठ्यन्ते गीयन्ते च, यत् ताः अद्यापि प्रयच्छन्ति। खालसा तथा तेन स्थापिताः पञ्च ककाराः अद्यापि सिखपरिचयस्य जीवति केन्द्रे तिष्ठन्ति, लक्षशः जनैः प्रतिदिनं धार्यमाणाः अभ्यस्यमानाः च। ते स्वानुशासनं साक्षात् तेभ्यः पञ्चभ्यः जनेभ्यः अनुसरन्ति ये आनन्दपुरसाहिबे अग्रे आगताः, तथा तस्मै गुरवे, यः स्वजनानाम् एकं प्रश्नं पृष्टवान् यत् तेषु कस्मैचित् पूर्वं कदापि न पृष्टम् आसीत्, ततः स्वयं तस्य उत्तरं पश्चात् त्यक्तेन सर्वेण दत्तवान्।

जीवतां गुरूणां परम्परां समाप्तुं गुरुगोबिन्दसिंहस्य निर्णयः नेतृत्वात् पश्चादपसरणं न, अपि तु तस्य अन्तिमः विस्तारः आसीत्। ग्रन्थः यथा कारागारे निरुद्धः, निर्वासितः, नष्टः वा कर्तुं न शक्यते, यथा तस्य सर्वेषां पूर्ववर्तिनां तस्य स्वसन्तानानां च भयं दत्तं नष्टं च आसीत्। गुरुग्रन्थसाहिबे एव अधिकारं स्थापयित्वा सः सुनिश्चितवान् यत् भविष्यत्कालीना कापि कठिनता, यद्यपि अतिगम्भीरा, सिखसमुदायं तस्मात् मार्गदर्शनात् विहीनं न त्याजयिष्यति, यस्मिन् सः अवलम्बितः आसीत्। प्रत्येकः सिखः, तस्य पदं वा कस्माच्चित् नेतुः दूरत्वं वा अपेक्ष्य, तस्य ग्रन्थस्य स्थितिपर्यन्तं तेन एव मार्गदर्शनेन समानं प्रत्यक्षं च प्रवेशं प्राप्स्यति।