गुरु गोबिन्द सिंह

गुरु गोबिन्द सिंहको जीवन कथा सिक्ख धर्मको इतिहासमा सबैभन्दा प्रेरणादायक र वीरतापूर्ण अध्यायहरू मध्ये एक हो। उहाँ सिक्खहरूका दशौं र अन्तिम मानव गुरु हुनुहुन्थ्यो, र उहाँको जीवनले बलिदान, साहस र धार्मिक स्वतन्त्रताको रक्षाको अद्वितीय उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ। उहाँको जन्म सन् १६६६ मा पटनामा भएको थियो, जुन अहिले भारतको बिहार राज्यमा पर्दछ। उहाँका पिता गुरु तेग बहादुर, नवौं सिक्ख गुरु, धार्मिक सहिष्णुता र मानव अधिकारका लागि प्रसिद्ध थिए। गोबिन्द राय (उहाँको बाल्यकालको नाम) ले सानै उमेरदेखि नै अध्ययन, घोडचढी र युद्ध कलामा असाधारण रुचि देखाए। उहाँको बाल्यकाल सिक्ख धर्मका शिक्षाहरू र आफ्ना पिताको आदर्शबाट गहिरो प्रभावित थियो।

जब गोबिन्द राय नौ वर्षका थिए, उहाँको जीवनमा एउटा निर्णायक मोड आयो। त्यस समयमा मुगल सम्राट औरङ्गजेबले कश्मीरी हिन्दूहरूलाई इस्लाम धर्म अपनाउन बाध्य गरिरहेका थिए। कश्मीरी हिन्दूहरूको एक समूहले गुरु तेग बहादुरको सहायता माग्न आए। गुरु तेग बहादुरले धार्मिक स्वतन्त्रताको रक्षाका लागि आफ्नो जीवन बलिदान दिने निर्णय गरे। उहाँलाई दिल्लीमा पक्राउ गरी मृत्युदण्ड दिइयो। यो घटनाले युवा गोबिन्द रायमा गहिरो छाप छोड्यो र उहाँलाई अत्याचारविरुद्ध लड्ने दृढ संकल्प दियो। सन् १६७५ मा, मात्र नौ वर्षको उमेरमा, उहाँ सिक्खहरूका दशौं गुरु बन्नुभयो।

गुरु गोबिन्द सिंहको नेतृत्व अत्यन्तै कठिन समयमा सुरु भयो। मुगल साम्राज्य र पहाडी राजाहरूले सिक्ख समुदायलाई निरन्तर दमन गरिरहेका थिए। गुरुजीले आफ्ना अनुयायीहरूलाई आध्यात्मिक रूपमा मात्र नभई शारीरिक रूपमा पनि बलियो बनाउनु आवश्यक ठान्नुभयो। उहाँले आनन्दपुर साहिबमा बसेर सिक्खहरूलाई आत्मरक्षाको तालिम दिन थाल्नुभयो। उहाँले कविता र दर्शनमा पनि गहिरो योगदान दिनुभयो, जसमा चण्डी दी वार जस्ता रचनाहरू समावेश छन्, जसले देवी दुर्गाको शक्तिको वर्णन गर्दछ र युद्धको नैतिकताबारे शिक्षा दिन्छ।

सन् १६९९ को बैसाखी पर्व (नयाँ वर्ष) को दिन गुरु गोबिन्द सिंहको जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण घटना घट्यो। उहाँले आनन्दपुर साहिबमा ठूलो भेला बोलाउनुभयो र चुनौती दिनुभयो कि कोही पनि आफ्नो जीवन बलिदान दिन तयार छ कि? केही क्षणको मौनता पछि, एक जना व्यक्ति अगाडि आए। गुरुजीले उनलाई पालभित्र लगे र केही समय पछि रगतले भिजेको तरवार बाहिर ल्याउनुभयो। यसरी क्रमशः पाँच जनाले आफ्नो जीवन अर्पण गर्न स्वीकार गरे। अन्त्यमा, गुरुजीले ती पाँचै जनालाई जीवित अवस्थामा बाहिर ल्याउनुभयो र उनीहरूलाई 'पञ्ज प्यारे' (पाँच प्रियजन) भनेर सम्बोधन गर्नुभयो। उहाँले उनीहरूलाई अमृत (पवित्र मीठो पानी) छर्केर दीक्षा दिनुभयो र यसरी 'खालसा' (शुद्ध) पन्थको स्थापना गर्नुभयो। खालसा सिक्खहरूको एक योद्धा समुदाय हो, जसले सधैं सत्य र न्यायको रक्षा गर्ने प्रतिज्ञा गर्दछ। गुरुजीले आफैंले पनि अमृत ग्रहण गर्नुभयो र आफ्नो नाम गोबिन्द रायबाट गोबिन्द सिंह राख्नुभयो।

खालसाको स्थापना पछि, गुरु गोबिन्द सिंहले सिक्खहरूलाई पाँच ककार (पाँच 'क' अक्षरले सुरु हुने वस्तुहरू) धारण गर्ने निर्देश दिनुभयो: केश (नकाटिएको कपाल), कंघा (काठको कंघा), कड़ा (फलामको कंगन), किरपान (तरवार) र कच्छा (विशेष प्रकारको अन्तर्वस्त्र)। यी चिन्हहरूले सिक्खहरूलाई उनीहरूको विशिष्ट पहिचान र आत्मसम्मानको प्रतीकको रूपमा सेवा गर्दछन्। गुरुजीले जातिवाद र छुवाछूतको विरोध गर्दै सबै मानिसहरू समान छन् भन्ने सिद्धान्तलाई जोड दिनुभयो। खालसाको स्थापनाले सिक्ख समुदायलाई एकताबद्ध गर्यो र उनीहरूलाई अत्याचारविरुद्ध लड्ने साहस प्रदान गर्यो।

गुरु गोबिन्द सिंहको जीवनको अन्तिम वर्षहरू अत्यन्तै कष्टकर थिए। उहाँले आफ्ना चारै छोराहरूको बलिदान सहनुभयो — दुई जना युद्धमा वीरगति प्राप्त गरे, र दुई जनालाई मुगलहरूले पर्खालमा जिउँदै गाडेर मारे। यी भयानक क्षतिहरूको बावजुद, गुरुजीले आफ्नो साहस र धैर्य कायम राख्नुभयो। सन् १७०८ मा, नान्देडमा एक पठानले उहाँमाथि घातक आक्रमण गर्यो। घाइते अवस्थामा पनि उहाँले आफ्नो अन्तिम कार्य गर्नुभयो — उहाँले घोषणा गर्नुभयो कि उहाँपछि कुनै मानव गुरु हुनेछैन, बरु 'गुरु ग्रन्थ साहिब' (सिक्खहरूको पवित्र धर्मग्रन्थ) नै सदाका लागि गुरु हुनेछ। यस निर्णयले सिक्ख धर्मलाई एक अद्वितीय दिशा दियो, जहाँ पुस्तकलाई जीवित गुरुको रूपमा सम्मान गरिन्छ।

गुरु गोबिन्द सिंहको प्रभाव आज पनि सिक्ख पहिचान र भक्तिमा गहिरो रूपमा व्याप्त छ। खालसा पन्थको स्थापना, पाँच ककारको परम्परा, र गुरु ग्रन्थ साहिबलाई अन्तिम गुरुको रूपमा स्थापित गर्ने उहाँको निर्णय — यी सबैले सिक्ख धर्मको आधारशिला निर्माण गरेका छन्। उहाँको जीवनले सिकाउँछ कि सत्य, न्याय र धार्मिक स्वतन्त्रताको रक्षाका लागि बलिदान दिनु पर्ने हुन सक्छ, तर यो बलिदान व्यर्थ जाँदैन। उहाँलाई 'सच्चा पातशाह' (सच्चा राजा) र 'कलगीधर' (पगडीमा कलगी धारण गर्ने) जस्ता उपाधिहरूले सम्मान गरिन्छ। हरेक वर्ष बैसाखीको अवसरमा सिक्खहरूले खालसाको स्थापनाको स्मरण गर्छन्, र गुरु गोबिन्द सिंहको वीरता र भक्तिको कथा पुस्तादेखि पुस्तासम्म हस्तान्तरण हुँदै आएको छ।