गुरु गोबिंद सिंह

गुरू गोबिंदसिंहजींचा जन्म 1666 मध्ये पटना साहिब येथे गोबिंद राय या नावाने झाला. ते नववे शीख गुरू, गुरू तेगबहादूरजी यांचे एकुलते एक पुत्र होते. प्रत्येक समुदायाला कोणत्याही दबावाशिवाय आपली उपासना करण्याचा हक्क मिळावा, या वडिलांच्या ध्येयाचे ओझे त्यांच्या बालपणावर लवकरच पडले. हे ध्येय वडिलांच्या हौतात्म्याने संपले; त्या घटनेने, ज्या बालकाला लवकरच त्यांच्या जागी गुरुपद पुढे चालवण्यास सांगितले जाणार होते, त्याच्या मनावर खोलवर ठसा उमटवला.

वडिलांच्या हौतात्म्यानंतर, नऊ वर्षांच्या वयात, गोबिंद राय यांनी गुरुगादी स्वीकारली आणि शिखांचे दहावे गुरू बनले. इतक्या लहान वयातही त्यांनी स्पष्ट उद्देशाने स्वतःला सादर केले, ज्याने शीख समुदायाला त्यांच्याभोवती एकत्र केले. त्यांनी जवळजवळ लगेचच आपल्या लोकांना शिक्षण, काव्यरचना आणि शिस्तबद्ध प्रशिक्षणाद्वारे त्या कठीण प्रसंगांसाठी तयार करण्यास सुरुवात केली, जे त्यांना उपासनेच्या स्वातंत्र्याभोवती गोळा होताना आधीच दिसत होते.

आपल्या रचनांद्वारे आणि शिकवणीद्वारे गुरू गोबिंदसिंहजींनी शिखांना अडचणींचा सामना निराशेने नव्हे, तर न्यायासोबत जोडलेल्या शौर्याने करण्याचे आवाहन केले; जी श्रद्धा टिकवण्यासारखी आहे, ती रक्षण करण्यासारखीही आहे, असा आग्रह धरला. त्यांनी समुदायाला स्वसंरक्षणासाठी शस्त्र धारण करण्यास प्रोत्साहित केले, ही तत्परता आक्रमकता म्हणून नव्हे, तर लपून नव्हे तर उघडपणे जगलेल्या भक्तिमय जीवनाचा आवश्यक सहचर म्हणून मांडत.

1699 मधील वैसाखीच्या दिवशी आनंदपूर साहिब येथे गुरू गोबिंदसिंहजींनी शीख समुदायाला एकत्र केले आणि आपल्या श्रद्धेसाठी प्राण देण्यास तयार असलेले स्वयंसेवक मागितले. पाच जण एकामागून एक पुढे आले; प्रत्येकजण गुरुजींसोबत क्षणभर दिसेनासा होत असे, आणि नंतर गुरुजी पुन्हा प्रकट होऊन पुढच्या व्यक्तीला हाक देत. शेवटी ही पाचही माणसे, पंच प्यारे, पाच प्रिय जन, एकत्र उभी राहिली — अशा परीक्षेतून जाऊन, जी पाहणाऱ्या हजारो लोकांपैकी कोणालाही पूर्णत्वाला पोहोचेपर्यंत पूर्णपणे समजली नव्हती. गुरुजींनी त्यांना अमृताने दीक्षा दिली — दोधारी तलवारीने ढवळलेले गोड पाणी — आणि खालसा निर्माण केला: जन्म, जात किंवा कोणत्याही वंशपरंपरागत भेदाऐवजी सामायिक शिस्तीने बांधलेला दीक्षित शिखांचा समुदाय.

खालसाच्या सदस्यांना सर्वकाळ धारण करण्यासाठी श्रद्धेची पाच चिन्हे, म्हणजे पाच ककार, देण्यात आली. ती होती: केश, न कापलेले केस; कंगा, लाकडी कंगवा; कडा, स्टीलचे कंकण; कृपाण, औपचारिक तलवार; आणि कच्छा, सुती अंतर्वस्त्र. प्रत्येक चिन्हाला स्वतःचा अर्थ होता: शिस्त, सुव्यवस्था, संयम, असहायांच्या रक्षणाची तत्परता आणि शालीनता. परंतु एकत्र ते कोणत्याही एका गुणापलीकडे जाणारा एकच उद्देश साधत होते — प्रत्येक दीक्षित शिखाला मित्र आणि अनोळखी दोघांनाही तत्काळ ओळखता यावे, जेणेकरून ही बांधिलकी स्वीकारलेल्या कोणालाही श्रद्धा गैरसोयीची वाटली तरी ती चुपचाप बाजूला ठेवता येऊ नये. याच कृतीत गुरू गोबिंदसिंहजींनी त्या जातिभेदांनाही मिटवले, जे त्यांच्या अनेक अनुयायांसोबत श्रद्धेत आले होते; अमृत पिणाऱ्या प्रत्येकजण, त्याने मागे सोडलेल्या जन्माची पर्वा न करता, समान आहे, असे घोषित करून.

खालसाच्या स्थापनेनंतरच्या वर्षांत समुदायावर एकाच वेळी अनेक दिशांनी युद्ध आले. गुरू गोबिंदसिंहजींच्या स्वतःच्या कुटुंबाने, तडजोड न करता धारण केलेल्या श्रद्धेसाठी कोणतेही कुटुंब देऊ शकेल, ती सर्वात मोठी किंमत चुकवली. त्यांचे दोन मोठे पुत्र युद्धात लढताना धारातीर्थी पडले, आणि त्यांचे दोन धाकटे पुत्र, जे अजून बालक होते, दबावाखाली आपला धर्म त्यागण्यास नकार दिल्यानंतर त्यांना ठार करण्यात आले. बहुतेक कुटुंबे पूर्णपणे मोडून पडली असती अशा नुकसानीतही गुरुजींनी खालसा एकसंध ठेवला. त्यांनी समुदायाला निराशेत सोडले नाही, आणि आपल्या दुःखाला त्या मिशनचा अंत होऊ दिला नाही, जे त्यांच्या वडिलांनी सुरू केले होते आणि ज्याला त्यांनी स्वतः आपल्या सर्वात प्रिय माणसांच्या किंमतीवर पुढे नेले होते.

आपल्या आयुष्याच्या अखेरीस गुरू गोबिंदसिंहजींनी घोषित केले की जिवंत गुरूंची परंपरा त्यांच्याबरोबर संपेल. गुरू ग्रंथ साहिब, शीख धर्माचा संकलित ग्रंथ, त्या क्षणापासून पुढे येणाऱ्या सर्व शिखांसाठी शाश्वत आणि एकमेव गुरू म्हणून काम करेल. या एका घोषणेने नेतृत्वाचा अधिकार कायमस्वरूपी एका अशा ग्रंथात स्थापित केला, जो प्रत्येक शिखाला समानपणे उपलब्ध होता; कोणा एका व्यक्तीत नव्हे, ज्याच्या मृत्यूने समुदाय मार्गदर्शनाविना सोडला जाऊ शकला असता किंवा उत्तराधिकाराच्या प्रतिस्पर्धी दाव्यांनी विभागला जाऊ शकला असता. त्यांचे निधन 1708 मध्ये नांदेड येथे झाले; त्यांनी आपले सर्व प्रौढ आयुष्य ज्या समुदायाला त्यांनी पायापासून नव्याने घडवले होते, त्याच्या सेवेत घालवले होते.

गुरू गोबिंदसिंहजींच्या स्वतःच्या रचना — ज्यात चंडी दी वार (देवी चंडीच्या अत्याचाराविरुद्धच्या युद्धाचे, शौर्य जागवण्यासाठी रचलेले वीरगीत) आणि जफरनामा (त्यांचे “विजयपत्र”, जे त्या काळातील सत्ताधाऱ्याला उद्देशून लिहिले गेले) यांचा समावेश आहे — शीख भक्ती आणि ऐतिहासिक स्मृतीत केंद्रस्थानी राहतात. त्यांनी लिहिल्यानंतर शतकानुशतके उलटूनही त्यांनी दिलेल्या स्पष्टतेसाठी आणि शौर्यासाठी त्या आजही वाचल्या आणि म्हटल्या जातात. खालसा आणि त्यांनी स्थापलेली पाच ककार आजही शीख ओळखीच्या जिवंत केंद्रस्थानी आहेत; लाखो लोक ती दररोज धारण करतात आणि आचरणात आणतात. ते आपली शिस्त थेट आनंदपूर साहिब येथे पुढे आलेल्या त्या पाच व्यक्तींपर्यंत आणि त्या गुरूंपर्यंत नेतात, ज्यांनी आपल्या लोकांना असा प्रश्न विचारला जो त्यांच्यापैकी कोणालाही यापूर्वी कधी विचारला गेला नव्हता, आणि नंतर स्वतः आपल्या त्यागातून त्याचे उत्तर दिले.

जिवंत गुरूंची परंपरा बंद करण्याचा गुरू गोबिंदसिंहजींचा निर्णय नेतृत्वापासून माघार नव्हता, तर त्याचा अंतिम विस्तार होता. एखाद्या ग्रंथाला कैद, निर्वासित किंवा ठार मारले जाऊ शकत नाही — जसे त्यांच्या प्रत्येक पूर्वसुरीला आणि त्यांच्या स्वतःच्या मुलांना धमकावले किंवा गमावले गेले होते. गुरू ग्रंथ साहिबमध्येच अधिकार स्थापित करून त्यांनी सुनिश्चित केले की कोणतीही भावी अडचण, कितीही गंभीर असली तरी, शीख समुदायाला ज्या मार्गदर्शनावर तो अवलंबून होता, ते पुन्हा कधीही हिरावू शकणार नाही. प्रत्येक शीख, त्याचा दर्जा किंवा कोणत्याही एका नेत्यापासूनचे त्याचे अंतर काहीही असले, तरी तो ग्रंथ टिकेपर्यंत त्याच मार्गदर्शनापर्यंत समान आणि थेट प्रवेश राखील.