आनंदपूर साहिब

आनंदपूर साहिब पंजाबमधील शिवालिक टेकड्यांच्या पायथ्याशी, आजच्या रूपनगर जिल्ह्यात, सतलज नदीच्या काठी वसलेले आहे; शीख इतिहासात त्याला फार कमी नगरांइतके स्थान लाभले आहे. त्याची कथा १६६५ मध्ये सुरू होते, जेव्हा नववे गुरू, गुरू तेगबहादूरजी, यांनी बिलासपूरच्या राजाकडून मखोवाल गावाभोवतीची जमीन विकत घेतली. तेथे त्यांनी नवी वस्ती वसवली आणि तिला आपल्या माता, माता नानकी यांच्या नावावरून चक्क नानकी असे नाव दिले. ही जागा काळजीपूर्वक निवडली होती: तीन बाजूंनी टेकड्या आणि जंगलाने वेढलेली आणि चौथ्या बाजूने सतलजने सीमांकित केलेली, ती नैसर्गिक आश्रय आणि आसपासच्या प्रदेशाचे विस्तृत दर्शन, दोन्ही देत होती. १६७२ मध्ये गुरुजी आपले कुटुंब आणि गुरुगादी घेऊन चक्क नानकी येथे आले, आणि प्रदेशभरातून शीख आपल्या गुरूंच्या सान्निध्यात स्थायिक होऊ लागले; त्यामुळे नगर झपाट्याने वाढले.

या नगराच्या खोल महत्त्वाची सुरुवात त्यापासून दूर दिलेल्या बलिदानाने झाली. १६७५ मध्ये काश्मिरी पंडितांचे एक शिष्टमंडळ आपल्या धर्मत्यागाच्या सक्तीला तोंड देत गुरू तेगबहादूरजींकडे संरक्षण मागण्यासाठी आले. त्यांच्या दुर्दशेने द्रवून गुरुजींनी प्रत्येक माणसाला आपल्या अंतःकरणानुसार उपासना करण्याच्या हक्कासाठी उभे राहण्याचा निश्चय केला; ते दिल्लीला गेले, आणि आपला धर्म त्यागण्यास नकार दिल्याने त्यांना हौतात्म्य प्राप्त झाले. शीख परंपरेनुसार, त्यांचे निष्ठावान अनुयायी भाई जैता यांनी गुरुजींचे शीर चक्क नानकीजवळील कीरतपूर साहिब येथे आणले. तेथे नऊ वर्षांचे बालक गुरू गोबिंदसिंहजी यांनी ते स्वीकारले, पूर्ण सन्मानाने त्याचे अंत्यसंस्कार करवले, आणि पुढे येणाऱ्या महान कार्यासाठी त्या भूमीला पवित्र घोषित केले.

गुरू गोबिंदसिंहजींनी आपल्या वडिलांची गुरुगादी सांभाळली आणि या नगराला आपलेसे केले. त्यांनी वस्तीचे नाव बदलून आनंदपूर, म्हणजे “आनंदाचे नगर”, असे ठेवले, आणि तिच्या चहूबाजूंनी पाच किल्ले बांधवले — आनंदगढ, केसगढ, लोहगढ, फतेहगढ आणि होळगढ. त्यांचे बांधकाम सुमारे १६८९ मध्ये सुरू होऊन एक दशकाहून अधिक काळ चालले. या सर्वांमुळे नगर एकाच वेळी आध्यात्मिक केंद्र आणि सुदृढ किल्ला बनले. या वर्षांत आनंदपूर शिक्षण आणि युद्धकौशल्याचे केंद्र बनले: गुरुजींनी रचलेली बाणी पुढे दशम ग्रंथात संकलित झाली, त्यांनी कवी आणि विद्वानांचा दरबार भरवला, आणि आपल्या शिखांना अत्याचाराविरुद्ध निष्पापांच्या संरक्षणासाठी सज्ज केले.

निर्णायक क्षण १६९९ च्या बैसाखीला आला. गुरू गोबिंदसिंहजींनी आनंदपूर येथे शिखांचा प्रचंड मेळावा बोलावला आणि परंपरेनुसार, संगतीकडून एक शीर मागितले. एकामागून एक पाच जण पुढे आले आणि त्यांनी आपले प्राण अर्पण केले: भाई दया सिंह, भाई धर्म सिंह, भाई हिम्मत सिंह, भाई मोहकम सिंह आणि भाई साहिब सिंह. ते “पंच प्यारे” म्हणून ओळखले गेले. गुरुजींनी त्यांना लोखंडी बाटीत खंड्याने ढवळलेले अमृत पाजले, तर पवित्र बाणीचे पठण सुरू होते. अशा रीतीने त्यांनी खालसाची स्थापना केली — दीक्षित शिखांचा जातिविरहित बंधुभाव, जो एका सामायिक रहित-मर्यादेने आणि धर्मरक्षणाच्या निष्ठेने बांधलेला आहे. त्यानंतर, नम्रतेच्या आणखी एका कृतीत, गुरुजींनी पंच प्यारे यांना स्वतःलाही अमृत पाजण्याची विनंती केली, आणि गुरू गोबिंदराय यांच्यापासून ते गुरू गोबिंदसिंह बनले.

त्या सभेच्या स्थळाची आज तख्त श्री केसगढ साहिब या पाच तख्तांपैकी एकाद्वारे आठवण ठेवली जाते — शीख धर्मातील सर्वोच्च ऐहिक अधिकाराची आसने; अकाल तख्त, तख्त श्री पटना साहिब, तख्त श्री दमदमा साहिब आणि तख्त श्री हजूर साहिब यांच्यासोबत. येथे आजही शीख पंथासाठी मोठ्या धार्मिक महत्त्वाच्या विषयांवर विचारविनिमय केला जातो.

तख्ताच्या अंतर्गृहात गुरू गोबिंदसिंहजींशी निगडित शस्त्रांचा संच जतन केला आहे (येथे ‘शस्त्र’ हा शीख अर्थाने, धर्मग्रंथ नव्हे). त्यात त्या बैसाखी सकाळी पहिले अमृत ढवळण्यासाठी वापरलेला खंडा, गुरुजी सदैव बाळगत असत असे एक कटार, एक दुधारी सैफ, एक बंदूक आणि दोन भाले आहेत. दररोज संध्याकाळी ही शस्त्रे बाहेर काढून एकत्र जमलेल्या संगतीला दाखवली जातात, ज्यामुळे आजचे यात्रेकरू खालसाच्या स्थापनेच्या क्षणाशी थेट जोडले जातात. येथे येणारे भाविक अनेकदा पंच ककार देखील धारण करतात — केस, कंगा, कडा, कच्छा आणि कृपाण — जे बाह्य श्रद्धा-चिन्हे त्याच बैसाखी सभेने खालसाच्या दृश्य ओळखीचे चिन्ह म्हणून स्थापित केली होती. जगात कुठेही पहिल्यांदा अमृत घेणारा भक्त आजही, मूलतः, त्याच विधीची पुनरावृत्ती करतो जो याच भूमीवर पहिल्यांदा पार पडला होता.

जगभरातून यात्रेकरू खालसाच्या जन्मभूमीवर आपला आदर व्यक्त करण्यासाठी येतात, आणि प्रत्येक निष्ठावान शिखाचा खालसात होणारा दीक्षाविधी आजही त्याच अमृत-संस्काराची प्रतिध्वनी करतो जो याच भूमीवर प्रथम पार पडला होता.

दरवर्षी वसंत ऋतूत आनंदपूर साहिब होला मोहल्ल्यासाठी जमलेल्या शिखांनी फुलून जाते; गुरू गोबिंदसिंहजींनी होळीचा खालसाई पर्याय म्हणून स्थापन केलेला हा सण. निहंग योद्ध्यांकडून होणाऱ्या घोडेस्वारी, तलवारबाजी आणि युद्धाभ्यासाच्या प्रदर्शनांसोबतच, या दिवसांत निरंतर कीर्तन, कथा आणि लंगरही चालतात — हजारो लोकांना भोजन देणारे निःशुल्क सामुदायिक स्वयंपाकघर — जेणेकरून या सणाची शौर्यभावना खालसाच्या नम्रतेची आणि निस्वार्थ सेवेच्या समान बांधिलकीशी सदैव जोडलेली राहील.

गुरू गोबिंदसिंहजींनी या नगरासाठी निवडलेले नाव, श्रद्धाळू येथे वारंवार का परततात हे सांगते. आनंदपूर, “आनंदाचे नगर”, हे कोणत्याही ऐहिक सुखाचे नाव नसून, गुरुजींनी शिकवलेल्या त्या खोल आंतरिक शांतीचे नाव आहे — जी केवळ परमेश्वरापुढील समर्पणात आणि इतरांच्या सेवेतच सापडते. आपले किल्ले, आपले तख्त आणि आपला वार्षिक सण यांच्यामध्ये, आनंदपूर साहिब आपल्या नावाच्या पूर्ण अर्थाने खालसाई ओळखीची जिवंत भूमी आहे — शौर्य, सेवा आणि गुरूंप्रती अढळ भक्ती यांची.